كتاب المتاجر   وفيه فصول ، الأول :

ينقسم موضوع التجارة إلى محرم ومكروه ومباح : فالمحرم : الأعيان النجسة ، كالخمر والنبيذ والفقاع والمائع النجس غير القابل للطهارة إلا الدهن للوضوء تحت السماء ، والميتة والدم وأرواث وأبوال غير المأكول والخنزير والكلب إلا كلب الصيد والماشية والزرع والحائط ، وآلات اللهو والصنم والصليب ، وآلات القمار كالنرد والشطرنج والبقيرى ، وبيع السلاح لأعداء الدين ، وإجارة المساكن والحمولة للمحرم ، وبيع العنب والتمر ليعمل مسكرا والخشب ليعمل صنما ، ويكره بيعه لمن يعمله . ويحرم عمل الصور المجسمة والغناء ومعونة الظالمين بالظلم والنوح بالباطل وهجاء المؤمنين والغيبة وحفظ كتب الضلال ونسخها ودرسها لغير نقض أو الحجة أو التقية ، وتعلم السحر والكهانة والقيافة والشعبذة وتعليمها ، والقمار والغش الخفي ، وتدليس الماشطة وتزيين كل من الرجل والمرأة بما يحرم عليه ، والأجرة على تغسيل الموتى وتكفينهم ودفنهم والصلاة عليهم ، والأجرة على الأفعال الخالية من غرض حكمي كالعبث ، والأجرة على الزنا ورشا القاضي ، والأجرة على الأذان والإقامة والقضاء ، ويجوز الرزق من بيت المال والأجرة على تعليم الواجب من التكاليف . وأما المكروه ، فكالصرف وبيع الأكفان والرقيق واحتكار الطعام والذباحة والنساجة والحجامة وضراب الفحل ، وكسب الصبيان ومن لا يجتنب المحرم . والمباح : ما خلا عن وجه رجحان . ثم التجارة تنقسم بانقسام الأحكام الخمسة .

 الفصل الثاني ، في عقد البيع وآدابه وهو الإيجاب والقبول الدالان على نقل الملك بعوض معلوم فلا تكفي المعاطاة ، نعم يباح التصرف ويجوز الرجوع مع بقاء العين ، ويشترط وقوعهما بلفظ الماضي كبعت واشتريت وملكت ، ويكفي الإشارة مع العجز . ولا يشترط تقديم الإيجاب على القبول وإن كان أحسن .

ويشترط في المتعاقدين الكمال والاختيار إلا أن يرضى المكره بعد زوال الكراهة ، والقصد فلو أوقعه الغافل أو النائم أو الهازل لغى ، ويشترط في اللزوم الملك أو إجازة المالك وهي كاشفة عن صحة العقد فالنماء المتخلل للمشتري ونماء الثمن المعين للبائع . ولا يكفي في الإجازة السكوت عند العقد أو عند عرضها عليه ، ويكفي أجزت أو أنفذت أو أمضيت أو رضيت وشبهه ، فإن لم يجز انتزعه من المشتري ، ولو تصرف فيه بماله أجرة رجع بها عليه ، ولو نما كان لمالكه ، ويرجع المشتري على البائع بالثمن إن كان باقيا ،عالما كان أو جاهلا ، وإن تلف قيل لا رجوع مع العلم ، وهو بعيد مع توقع الإجازة ، ويرجع بما اغترم إن كان جاهلا . ولو باع المملوك مع ملكه ولم يجز المالك صح في ملكه وتخير المشتري مع جهله ، فإن رضي صح في المملوك بحصته من الثمن بعد تقويمهما جميعا ثم تقويم أحدهما ، وكذا لو باع ما يملك وما لا يملك كالعبد مع الحر والخنزير مع الشاة ويقوم الحر لو كان عبدا ، والخنزير عند مستحليه . وكما يصح العقد من المالك يصح من القائم مقامه وهم ستة : الأب والجد والوصي والوكيل والحاكم وأمينه ، وبحكم الحاكم المقاص ويجوز للجميع تولي طرفي العقد إلا الوكيل والمقاص ، ولو استأذن الوكيل جاز ، ويشترط كون المشتري مسلما إذا ابتاع مصحفا أو مسلما إلا فيمن ينعتق عليه .

وهنا مسائل : يشترط كون المبيع مما يملكه ، فلا يصح بيع الحر وما لا نفع فيه غالبا كالحشرات وفضلات الإنسان إلا لبن المرأة والمباحات قبل الحيازة ، ولا الأرض المفتوحة عنوة إلا تبعا لآثار المتصرف ، والأقرب عدم جواز بيع رباع مكة زادها الله شرفا لنقل الشيخ في الخلاف الإجماع ، إن قلنا إنها فتحت عنوة . الثانية : يشترط أن يكون مقدورا على تسليمه ، فلو باع الحمام الطائر لم يصح إلا أن تقضي العادة بعوده ، ولو باع الآبق صح مع الضميمة ، فإن وجده وإلا كان الثمن بإزاء الضميمة ، ولا خيار للمشتري مع العلم بإباقه ، ولو قدر المشتري على تحصيله فالأقرب عدم اشتراط الضميمة وعدم لحوق أحكامها لو ضم . أما الضال والمجحود فيصح البيع ويراعى بإمكان التسليم فإن تعذر فسخ المشتري إن شاء ، وفي احتياج العبد الآبق المجعول ثمنا إلى الضميمة احتمال ولعله الأقرب وحينئذ يجوز أن يكون أحدهما ثمنا والآخر مثمنا مع الضميمتين ، ولا يكفي ضم آبق آخر إليه ، ولو تعددت العبيد كفت ضميمة واحدة . الثالثة : يشترط أن يكون طلقا ، فلا يصح بيع الوقف ولو أدى بقاؤه إلى خرابه لخلف بين أربابه فالمشهور الجواز ، ولا بيع المستولدة ما دام الولد حيا إلا في ثمانية مواضع : أحدها في ثمن رقبتها مع إعسار مولاها سواء كان حيا أو ميتا ، وثانيها إذا جنت على غير المولى ، وثالثها إذا عجز عن نفقتها ، ورابعها إذا مات قريبها ولا وارث له سواها ، وخامسها إذا كان علوقها بعد الارتهان ، وسادسها إذا كان علوقها بعد الإفلاس ، وسابعها إذا مات مولاها ولم يخلف سواها وعليه دين مستغرق وإن لم يكن ثمنا لها ، وثامنها بيعها على من تنعتق عليه فإنه في قوة العتق ، وفي جواز بيعها بشرط العتق نظر أقربه الجواز . الرابعة : لو جنى العبد خطأ لم يمنع من بيعه ، ولو جنى عمدا فالأقرب أنه موقوف على رضى المجني عليه أو وليه . الخامسة : يشترط علم الثمن قدرا وجنسا ووصفا ، فلا يصح البيع بحكم أحد المتعاقدين أو أجنبي ، ولا بثمن مجهول القدر وإن شوهد ، ولا مجهول الصفة ، ولا مجهول الجنس وإن علم قدره ، فإن قبض المشتري المبيع والحالة هذه كان مضمونا عليه إن تلف . السادسة : إذا كان العوضان من المكيل أو الموزون أو المعدود فلا بد من اعتبارهما بالمعتاد ، ولو باع المعدود وزنا صح ، ولو باع الموزون كيلا أو بالعكس أمكن الصحة فيهما وتحتمل صحة العكس لا الطرد ، لأن الوزن أصل الكيل ، ولو شق العد اعتبر مكيال ونسب الباقي إليه . السابعة : يجوز ابتياع جزء معلوم النسبة مشاعا تساوت أجزاؤه أو اختلفت إذا كان الأصل معلوما ، فيصح بيع نصف الصبرة المعلومة والشياه المعلومة ، ولو باع شاة غير معلومة من قطيع بطل ، ولو باع قفيزا من صبرة صح ، وإن لم يعلم كمية الصبرة فإن نقصت تخير المشتري بين الأخذ بالحصة وبين الفسخ . الثامنة : تكفي المشاهدة عن الوصف ، ولو غاب وقت الابتياع فإن الظهر المخالفة تخير المغبون ، ولو اختلفا في التغير قدم قول المشتري بيمينه . التاسعة : يعتبر ما يراد طعمه وريحه ولو اشتراه بناء على الأصل جاز ، فإن خرج معيبا تخير المشتري بين الرد والأرش ، ويتعين الأرش لو تصرف فيه ، وإن كان أعمى وأبلغ في الجواز ما يفسد باختباره كالبطيخ والجوز والبيض فإن ظهر فاسدا رجع بأرشه ، ولو لم يكن لمكسوره قيمة رجع بالثمن . وهل يكون العقد مفسوخا من أصله أو يطرأ عليه الفسخ نظر ، فالفائدة في مؤونة نقله عن الموضع .

العاشرة : يجوز بيع المسك في فأره وإن لم يفتق ، وفتقه بأن يدخل فيه خيط ويشم أحوط . الحادية عشرة : لا يجوز بيع سمك الآجام مع ضميمة القصب أو غيره ، ولا اللبن في الضرع كذلك ، ولا الجلود والأصواف على الأنعام إلا أن يكون الصوف مستجزا أو يشترط جزه فالأقرب الصحة . الثانية عشرة : يجوز بيع دود القز ونفس القز وإن كان الدود فيه ، لأنه كالنوى في التمر . الثالثة عشرة : إذا كان المبيع في ظرف أسقط ما جرت العادة به للظرف ، ولو باعه مع الظرف فالأقرب الجواز . القول في الآداب ، وهي أربعة وعشرون :

ا : النفقة فيما يتولاه ويكفي التقليد . ب : التسوية بين المعاملين في الإنصاف . ج : إقالة النادم إذا تفرقا من المجلس أو شرط عدم الخيار ، وهل تشرع الإقالة في زمان الخيار الأقرب نعم ، ولا تكاد تتحقق الفائدة إلا إذا قلنا هي بيع ، أو قلنا أن الإقالة من ذي الخيار إسقاط الخيار . ويحتمل سقوط خياره بنفس طلبها مع علمه بالحكم . د : عدم تزيين المتاع .

ه‍ : ذكر العيب إن كان . و : ترك الحلف على البيع والشراء . ز : المسامحة فيهما وخصوصا في شراء آلات الطاعات . ح : تكبير المشتري وتشهده الشهادتين بعد الشراء .

ط : أن يقبض ناقصا ويدفع راجحا نقصانا ورجحانا لا يؤدي إلى الجهالة .ي : أن لا يمدح سلعته ولا يذم سلعة صاحبه ، ولو ذم سلعة نفسه بما لا يشتمل على الكذب فلا بأس .

يا : ترك الربح على المؤمنين إلا مع الحاجة فيأخذ منهم نفقة يوم موزعة على المعاملين . يب : ترك الربح على الموعود بالإحسان . يج : ترك السبق إلى السوق ، والتأخر فيه .

يد : ترك معاملة الأدنين والمحارفين والمؤوفين والأكراد وأهل الذمة وذوي الشبهة في المال . يه : ترك التعرض للكيل والوزن إذا لم يحسن . يو : ترك الزيادة في السلعة وقت النداء . يز : ترك السوم ما بين طلوع الفجر إلى طلوع الشمس . يح : ترك دخول المؤمن في سوم أخيه بيعا أو شراء بعد التراضي أو قربه ، ولو كان السوم بين اثنين لم يجعل نفسه بدلا من أحدهما ، ولا كراهية فيما يكون في الدلالة ، وفي كراهية طلب المشتري من بعض الطالبين الترك له نظر ، ولا كراهية في ترك الملتمس منه . يط : ترك توكل حاضر لباد .كي : ترك التلقي ، وحدة أربعة فراسخ إذا قصد مع جهل البائع أو المشتري بالسعر ، وترك شراء ما يتلقى ، ولا خيار إلا مع الغبن .كا : ترك الحكرة في الحنطة والشعير والتمر والزبيب والسمن والزيت والملح ، ولو لم يوجد غيره وجب البيع وسعر عليه إن أجحف ، وإلا فلا . كب : ترك الربا في المعدود على الأقوى ، وكذا في النسيئة مع اختلاف الجنس . كج : ترك نسبة الربح والوضيعة إلى رأس المال . كه : ترك بيع ما لم يقبض مما يكال أو يوزن .

 الفصل الثالث ، في بيع الحيوان والأناسي تملك بالسبي مع الكفر الأصلي ويسري الرق وإن أسلموا بعد ما لم يعرض سبب محرر ، والملقوط في دار الحرب رق إذا لم يكن فيها مسلم ، بخلاف دار الإسلام ، إلا أن يبلغ ويقر على نفسه بالرق ، والمسبي حال الغيبة يجوز تملكه ولا خمس فيه رخصة . ولا يستقر للرجل ملك الأصول والفروع والإناث المحرمات نسبا ورضاعا ، ولا للمرأة ملك العمودين ، ولا تمنع الزوجية من الشراء ، فتبطل ، والحمل يدخل مع الشرط ولو شرط فسقط قبل القبض رجع بنسبته بأن تقوم حاملا ومجهضا . ويجوز ابتياع جزء مشاع من الحيوان لا معين ، ويجوز النظر إلى وجه المملوكة إذا أراد شراءها وإلى محاسنها ، ويستحب تغيير اسم المملوك عند شرائه والصدقة عنه بأربعة دراهم وإطعامه حلوا ، ويكره وطء المولودة من الزنا بالملك أو بالعقد . والعبد لا يملك فلو اشتراه ومعه مال فللبائع إلا بالشرط فيراعى فيه شروط المبيع ، ولو جعل العبد جعلا على شرائه لم يلزم . ويجب استبراء الأمة قبل بيعها بحيضة أو مضي خمسة وأربعين يوما ممن لا تحيض وهي في سن الحيض ، ويجب على المشتري أيضا استبراؤها إلا أن يخبره الثقة بالاستبراء ، أو تكون لامرأة أو تكون يائسة ، واستبراء الحامل بوضع الحمل فلا يحرم في مدة الاستبراء غير الوطء ، ويكره التفرقة بين الطفل والأم قبل سبع سنين ، والتحريم أحوط . وهنا مسائل : لو حدث في الحيوان عيب قبل القبض فللمشتري الرد والأرش ، وكذا في زمن الخيار ، وكذا غير الحيوان . الثانية : لو حدث عيب من غير جهة المشتري في زمن الخيار فله الرد بأصل الخيار ، والأقرب جواز الرد بالعيب أيضا ، وتظهر الفائدة لو أسقط الخيار الأصلي والمشترط ، وقال الفاضل نجم الدين أبو القاسم في الدرس : لا يرد إلا بالخيار ، وهو ينافي حكمه في الشرائع بأن الحدث في الثلاثة من المال البائع مع حكمه بعدم الأرش فيه .الثالثة : لو ظهرت الأمة مستحقة فأغرم الواطئ العشر أو نصفه أو مهر المثل والأجرة ، وقيمة الولد يرجع بها على البائع من جهله . الرابعة : لو اختلف مولى مأذون في عبد أعتقه المأذون عنالغير ولا بينة حلف المولى ، ولا فرق بين كونه أبا للمأذون أو لا ، ولا بين دعوى مولى الأب شراؤه من ماله وعدمه ، ولا بين استئجاره على حج وعدمه . الخامسة : لو تنازع المأذونان بعد شراء كل منهما صاحبه في السبق ولا بينة قيل يقرع ، وقيل تمسح الطريق . ولو أجيز عقدهما فلا إشكال ، ولو تقدم العقد من أحدهما صح خاصة إلا مع إجازة الآخر . السادسة : الأمة المسروقة من أرض الصلح لا يجوز شراؤها ، فلو اشتراها جاهلا ردها واستعاد ثمنها ، ولو لم يوجد الثمن ضاع ،وقيل تسعى فيه . السابعة : لا يجوز بيع عبد من عبدين ولا عبيد ، ويجوز شراؤه موصوفا سلما والأقرب جوازه حالا ، فلو دفع إليه عبدين للتخير فأبق أحدهما بقي على ضمان المقبوض بالسوم ، والمروي انحصار حقه فيهما ، وعدم ضمانه على المشتري فيفسخ نصف المبيع ويرجع بنصف الثمن على البائع ، ويكون الباقي بينهما ، إلا أن يجد الآبق يوما فيتخير ، وفي انسحابه في الزيادة على اثنين إن قلنا به تردد ، وكذا لو كان المبيع غير عبد كأمة ، بل أية عين كانت .

الفصل الرابع ، في الثمار : ولا يجوز بيع الثمرة قبل ظهورها عاما ولا أزيد على الأصح ، ويجوز بعد بدء صلاحها ، وفي جواز قبله بعد الظهور خلاف أقربه الكراهية ، وتزول بالضميمة أو بشرط القطع أو بيعها مع الأصول . وبدء الصلاح احمرار التمر أو اصفراره وانعقاد ثمرة غيره وإن كانت في كمام . ويجوز بيع الخضر بعد انعقادها لقطة ولقطات معينة ، كما يجوز شراء الثمرة الظاهرة وما يتجدد في تلك السنة أو في غيرها ، ويرجع في اللقطة إلى العرف ، ولو امتزجت الثانية تخير المشتري بين الفسخ والشركة ، ولو اختار الإمضاء فهل للبائع الفسخ لعيب الشركة نظر ، أقربه ذلك إذا لم يكن تأخر القطع بسببه ، وحينئذ لو كان الاختلاط بتفريط المشتري مع تمكين البائع وقبض المشتري أمكن عدم الخيار ، ولو قيل بأن الاختلاط إن كان قبل القبض تخير المشتري وإن كان بعده فلا خيار لأحدهما ، كان قويا . وكذا يجوز بيع ما يخرط كالحناء والتوت خرطة وخرطات ، وما يجز كالرطبة والبقل جزة وجزات . ولا تدخل الثمرة في بيع الأصول إلا في النخل بشرط عدم التأبير ، ويجوز استثناء ثمرة شجرة معينة أو شجرات ، وجزء مشاع وأرطال معلومة ، وفي هذين يسقط في الثنيا لو خاست الثمرة بخلاف المعين .

مسائل :        لا يجوز بيع الثمرة بجنسها على أصولها نخلا كان أو غيره ، وتسمى في النخل مزابنة ، ولا السنبل بحب منه أو من غيره من جنسه وتسمى محاقلة ، إلا العرية بخرصها تمرا من غيرها . الثانية : يجوز بيع الزرع قائما وحصيدا وقصيلا ، فلو لم يقصله المشتري فللبائع قصله ، وله المطالبة بأجرة أرضه . الثالثة : يجوز أن يتقبل أحد الشريكين بحصة صاحبه من الثمرة ولا يكون بيعا ، ويلزم بشرط السلامة . الرابعة : يجوز الأكل مما يمر به من ثمرة النخل والفواكه والزرع بشرط عدم القصد وعدم الإفساد ، ولا يجوز أن يحمل ، وتركه بالكلية أولى .

 الفصل الخامس  ، في الصرف : وهو بيع الأثمان بمثلها ، ويشترط فيه التقابض في المجلس أو اصطحابهما إلى القبض أو رضاه بما في ذمته قبضا بوكالته في القبض فيما إذا اشترى بما في ذمته نقدا آخر . ولو قبض البعض صح فيه وتخير إذا لم يكن من أحدهما تفريط ، ولا بد من قبض الوكيل في مجلس العقد قبل تفرق المتعاقدين ، ولو كان وكيلا في الصرف فالمعتبر مفارقته ، ولا يجوز التفاضل في الجنس الواحد وإن كان أحدهما مكسورا أو رديئا . وتراب معدن أحدهما يباع بالآخر أو بجنس غيرهما ، وترابهما يباعان بهما ، ولا عبرة باليسير من الذهب في النحاس واليسير من الفضة في الرصاص ، فلا يمنع من صحة البيع بذلك الجنس . وقيل : يجوز اشتراط صياغة خاتم في شراء درهم بدرهم للرواية ، وهي غير صريحة في المطلوب مع مخالفتها الأصل . والأواني المصوغة من النقدين إذا بيعت بهما جاز ، وإن بيعت بأحدهما اشترط زيادته على جنسه ، وتكفي غلبة الظن ، وحلية السيف والمركب يعتبر فيهما العلم إن أريد بيعهما بجنسهما ، فإن تعذر كفى الظن الغالب بزيادة الثمن عليها ، ولو باعه بنصف دينار فشق إلا أن يراد صحيح عرفا أو نطقا ، وكذا نصف درهم . وحكم تراب الذهب والفضة عند الصياغة حكم المعدن ، وتجب الصدقة به مع جهل أربابه ، والأقرب الضمان لو ظهروا ولم يرضوا بها ، ولو كان بعضهم معلوما

وجب الخروج من حقه . خاتمة : الدراهم والدنانير يتعينان بالتعيين في الصرف وغيره ، فلو ظهر عيب في المعين من غير جنسه بطل فيه ، فإن كان بإزائه مجانس بطل البيع من أصله كدراهم بدراهم ، وإن كان مخالفا صح في السليم وما قابله . ويجوز الفسخ مع الجهل ، ولو كان العيب من الجنس وكان بإزائه مجانس فله الرد بغير أرش ، وفي المخالف إن كان صرفا فله الأرش في المجلس والرد ، وبعد التفرق له الرد ، ولا يجوز أخذ الأرش من النقدين ، ولو أخذ من غيرهما قيل جاز ، ولو كان غير صرف فلا شك في جواز الرد والأرش مطلقا ، ولو كانا غير معينين فله الإبدال ما داما في المجلس في الصرف ، وفي غيره وإن تفرقا .

الفصل السادس ، في السلف :وينعقد بقوله أسلمت إليك ، أو أسلفتك كذا في كذا إلى كذا ، ويقبل المخاطب . ويشترط فيه ذكر الجنس والوصف الرافع للجهالة الذي يختلف لأجله الثمن اختلافا ظاهرا ولا يبلغ في الغاية . واشتراط الجيد والردئ جائز والأجود والأردأ ممتنع . وكل ما لا يضبط وصفه يمتنع السلم فيه كاللحم والخبز والنبل المنحوت والجلود والجواهر واللآلئ الكبار لتعذر ضبطها وتفاوت الثمن فيها ، ويجوز في الحبوب والفواكه والخضر والشحم والطيب والحيوان كله حتى في شاة لبون ، ويلزم تسليم شاة يمكن أن تحلب في مقارن زمان التسليم ، ولا يشترط أن يكون اللبن حاصلا بالفعل حينئذ ، فلو احتلبها وتسلمها اجتزأت ، أما الجارية الحامل أو ذات الولد والشاة كذلك فالأقرب المنع . ولا بد من قبض الثمن قبل التفرق ، أو المحاسبة من دين عليه إذا لم يشترط ذلك في العقد ، فلو شرطه بطل لأنه بيع دين بدين وتقديره بالكيل أو الوزن المعلومين ، أو بالعدد مع قلة التفاوت وتعين الأجل المحروس من التفاوت ، والأقرب جوازه حالا مع عموم الوجود عند العقد ، ولا بد من كونه عام الوجود عند رأس الأجل إذا شرط الأجل ، والشهور تحمل على الهلالية ، ولو شرط تأجيل بعض الثمن بطل في الجميع ، ولو شرط موضع التسليم لزم ، وإلا اقتضى  موضع العقد ويجوز اشتراط السائغ في العقد وبيعه بعد حلوله على الغريم وغيره على كراهية ، وإذا دفع فوق الصفة وجب القبول ودونها لا يجب ، ولو رضي به لزم ، ولو انقطع عند الحلول تخير بين الفسخ والصبر .

 الفصل السابع ، في أقسام البيع بالنسبة إلى الأخبار بالثمن وعدمه وهو أربعة ، أحدها : المساومة . وثانيها : المرابحة ويشترط فيها العلم بقدر الثمن والربح ، ويجب على البائع الصدق ، فإن لم يحدث فيه زيادة قال اشتريته أو هو علي أو تقوم ، وإن زاد بفعله أخبر ، وباستئجاره ضمه فيقول تقوم علي ، لا اشتريت ، إلا أن يقول : أو استأجرت بكذا ، وإن طرأ عيب وجب ذكره ، وإن أخذ أرشا أسقطه ، ولا يقوم أبعاض الجملة . ولو ظهر كذبه أو غلطه تخير المشتري ، ولا يجوز الإخبار بما اشتراه من غلامه أو ولده حيلة ، لأنه خديعة ، نعم لو اشتراه ابتداء من غير سابقة بيع عليهما جاز ، ولا الإخبار بما قوم عليه التاجر ، والثمن له وللدلال الأجرة . وثالثها : المواضعة وهي كالمرابحة في الأحكام إلا أنها بنقيصة معلومة . ورابعها : التولية وهي الاعطاء برأس المال ، والتشريك جائز وهو أن يقول شركتك بنصفه بنسبة ما اشتريت ، مع علمهما ، وهي في الحقيقة بيع الجزء المشاع برأس المال .

علم فقه از وسيعترين و گسترده‏ترين علوم اسلامى است. تاريخش از همه علوم ديگر اسلامى قديمى‏تر است. در همه زمانها در سطح بسيار گسترده‏اى تحصيل و تدريس مى‏شده است. فقهاء زيادى در اسلام پديد آمده‏اند كه غير قابل احصائند. برخى از اين فقهاء از نوابغ دنيا به شمار مى‏روند. كتب فوق العاده زيادى در فقه نوشته شده است. بعضى از اين كتب فوق العاده ارزنده است. مسائل فراوانى كه شامل همه شؤون زندگى بشر مى‏شود در فقه طرح شده است. مسائلى كه در جهان امروز تحت عنوان حقوق طرح مى‏شود با انواع مختلفش: حقوق اساسى، حقوق مدنى، حقوق خانوادگى، حقوق جزائى، حقوق ادارى، حقوق سياسى و ... در ابواب مختلف فقه با نامهاى ديگر پراكنده است. به علاوه در فقه مسائلى هست كه در حقوق امروز مطرح نيست، مانند مسائل عبادات. چنانكه مى‏دانيم آنچه از فقه در حقوق امروز مطرح است به صورت رشته‏هاى مختلف در آمده و در دانشكده‏هاى مختلف تحصيل و تدريس مى‏شود. اين است كه فقه بالقوه مشتمل بر رشته‏هاى گوناگون است.

   كلمه فقه در قرآن و حديث

 كلمه «فقه‏» و «تفقه‏» در قرآن كريم و در احاديث، زياد به كاربرده شده است. مفهوم اين كلمه در همه جا همراه با تعمق و فهم عميق است. در قرآن كريم آمده است:

 فلو لا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا فى الدين و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون) .1

 چرا از هر گروهى يك دسته كوچ نمى‏كنند تا در امر دين بصيرت كامل پيدا كنند و پس از بازگشتن، مردم خود را اعلام خطر نمايند، باشد كه از ناشايستها حذر نمايند.

 در حديث است كه رسول اكرم (ص) فرمود::

  من حفظ على امتى اربعين حديثا بعثه الله فقيها عالما ).) -2

 هر كس چهل حديث بر امت من حفظ كند خداوند او را فقيه و عالم محشور كند.

 درست نمى‏دانيم كه علما و فضلاء صحابه به عنوان «فقهاء» خوانده مى‏شده‏اند يا نه. ولى مسلم است كه از زمان تابعين (شاگردان صحابه - كسانى كه پيغمبر را درك نكرده ولى صحابه را درك كرده‏اند) اين عنوان بر عده‏اى اطلاق مى‏شده است.

 هفت نفر از تابعين به نام «فقهاء سبعه‏» خوانده مى‏شده‏اند. سال 94 هجرى كه سال فوت حضرت على بن الحسين عليهما السلام است و در آن سال سعيد بن مسيب و عروة بن زبير از فقهاء سبعه و سعيد بن جبير و برخى ديگر از فقهاء مدينه در گذشتند به نام «سنة الفقهاء» ناميده شد. از آن پس دوره به دوره به علماء عارف به اسلام - خصوصا احكام اسلام - «فقهاء» اطلاق مى‏شد.

 ائمه اطهار مكرر اين كلمه را به كار برده‏اند، بعضى از اصحاب خود را امر به تفقه كرده‏اند و يا آنها را فقيه خوانده‏اند. شاگردان مبرز ائمه اطهار در همان عصرها به عنوان «فقهاء شيعه‏» شناخته مى‏شده‏اند.

 كلمه فقه در اصطلاح علماء

در اصطلاح قرآن و سنت، «فقه‏» علم وسيع و عميق به معارف و دستورهاى اسلامى است و اختصاص به قسمت‏خاص ندارد. ولى تدريجا در اصطلاح علماء اين كلمه اختصاص يافت به «فقه الاحكام‏».

 توضيح اينكه علماء اسلام، تعاليم اسلامى را منقسم كردند به سه قسمت:

 الف. معارف و اعتقادات، يعنى امورى كه هدف از آنها شناخت و ايمان و اعتقاد است كه به قلب و دل و فكر مربوط است مانند مسائل مربوط به مبدا و معاد و نبوت و وحى و ملائكه و امامت.

 ب. اخلاقيات و امور تربيتى، يعنى امورى كه هدف از آنها اين است كه انسان از نظر خصلتهاى روحى چگونه باشد و چگونه نباشد، مانند تقوا، عدالت، جود و سخا، شجاعت، صبر و رضا، استقامت و غيره.

 ج. احكام و مسائل عملى، يعنى امورى كه هدف از آنها اين است كه انسان در خارج، عمل خاصى انجام دهد، و يا عملى كه انجام مى‏دهد چگونه باشد و چگونه نباشد، و به عبارت ديگر «قوانين و مقررات موضوعه‏».

 فقهاء اسلام، كلمه فقه را در مورد قسم اخير اصطلاح كردند، شايد از آن نظر كه از صدر اسلام آنچه بيشتر مورد توجه و پرسش مردم بود مسائل عملى بود. از اينرو كسانى كه تخصصشان در اين رشته مسائل بود به عنوان «فقهاء» شناخته شدند.

 حكم تكليفى و حكم وضعى

لازم است بعضى اصطلاحات خاص فقهاء را ذكر كنيم. از آن جمله اين است كه فقهاء احكام را، يعنى مقررات موضوعه الهى را به دو قسم تقسيم مى‏كنند: حكم تكليفى، حكم وضعى.

 حكم تكليفى يعنى وجوب، حرمت، استحباب، كراهت، اباحه.

 اين پنج‏حكم به عنوان احكام خمسه تكليفيه خوانده مى‏شوند.

 مى‏گويند از نظر اسلام هيچ كارى از كارها خالى از اين پنج‏حكم نيست، يا واجب است‏يعنى بايد انجام يابد و نبايد ترك شود مانند نمازهاى يوميه، و يا حرام است‏يعنى نبايد انجام يابد و بايد ترك شود مانند دروغ، ظلم، شرب خمر و امثال اينها، و يا مستحب است، يعنى خوب است انجام يابد ولى اگر انجام نيافت مجازات ندارد، مانند نمازهاى نافله يوميه، و يا مكروه است، يعنى خوب است انجام نيابد ولى اگر انجام يافت مجازات ندارد، مانند سخن دنيا گفتن در مسجد كه جاى عبادت است، و يا مباح است، يعنى فعل و تركش على السويه است مانند اغلب كارها. احكام تكليفى همه از قبيل بكن و نكن يعنى از قبيل امر و نهى و يا رخصت است.

 اما احكام وضعى از اين قبيل نيست، مانند زوجيت، مالكيت، شرطيت، سببيت و امثال اينها.

 تعبدى و توصلى

مطلب ديگر اينكه واجبات بر دو قسم است: تعبدى و توصلى.

 واجب تعبدى يعنى آن كه در انجامش قصد قربت‏شرط است، يعنى اگر انسان به قصد تقرب به خداوند، بدون هيچ غرض دنيوى و مادى انجام دهد صحيح است و اگر نه، صحيح نيست، مانند نماز و روزه.

 اما واجب توصلى يعنى آن كه فرضا به قصد تقرب به خداوند هم انجام نيابد تكليف ساقط مى‏شود، مثل اطاعت پدر و يا مادر، يا انجام تعهدات اجتماعى از قبيل اينكه انسان متعهد مى‏شود كه فلان كار را در مقابل فلان اجرت انجام دهد، كه بايد انجام دهد، بلكه مطلق وفاى به وعده و عهد اين طور است.

 عينى و كفائى

واجبات به گونه‏اى ديگر نيز تقسيم مى‏شوند: عينى و كفائى. واجب عينى يعنى آنكه بر هر كس بخصوص و جدا جدا واجب است، مانند مانند نماز و روزه، ولى واجب كفائى عبارت است از آنكه بر عموم مسلمين واجب است كه يك كار معين را انجام دهند و با انجام يك يا چند فرد، از ديگران ساقط مى‏گردد، مانند ضروريات اجتماعى از قبيل پزشكى، سربازى، قضاوت، افتاء، زراعت، تجارت و غيره. و از اين قبيل است امر تجهيز اموات كه بر عموم واجب است و با تصدى بعضى، از ديگران ساقط مى‏شود.

 تعيينى و تخييرى

واجبات به گونه‏اى ديگر هم تقسيم مى‏شوند: تعيينى و تخييرى. واجب تعيينى آن است كه يك كار متعين و مشخص بايد انجام شود، مانند نمازهاى يوميه، روزه، حج، خمس، زكات، امر به معروف، و جهاد و غيره.

 ولى واجبات تخييرى عبارت است از اينكه مكلف بايد يكى از چند كار را انجام دهد، مانند برخى از كفارات. مثلا اگر كسى به عمد روزه ماه مبارك رمضان را نگرفته است بايد يا يك بنده آزاد كند و يا شصت نفر محتاج را اطعام كند و يا شصت روز روزه بگيرد.

 نفسى و مقدمى

تقسيم ديگر اين است كه واجب بر دو قسم است: نفسى و مقدمى. واجب نفسى آن است كه فى نفسه مورد توجه شارع است، مطلوب بودنش به خاطر خودش است نه به خاطر يك واجب ديگر.

 مثلا نجات دادن يك انسان مشرف به هلاكت واجب است ولى اين واجب مقدمه واجب ديگرى نيست. اما كوششهاى مقدماتى براى نجات او از قبيل اينكه فرض شود انسانى در چاهى افتاده است و بايد طناب و ساير وسائل فراهم شود تا از چاه بيرون آورده شود، تهيه وسائل واجب است اما به عنوان مقدمه يك واجب ديگر.

 يا مثلا اعمال حج واجب است به وجوب نفسى، ولى تهيه گذرنامه و بليط و ساير وسائل مقدماتى واجب است به وجوب مقدمى. نماز واجب است به وجوب نفسى، اما وضو و يا غسل در وقت نماز براى نماز واجب است به وجوب مقدمى.

 پى‏نوشتها

1- سوره توبه، آيه 122.

 2- خصال، صفحه 541، ثواب الاعمال صفحه 162، با اندكى اختلاف.

 أشنايي با علوم اسلامي ج 3 ص 67

 استاد شهيد مرتضي مطهري

من به همه مسئولين و دست اندركاران سفارش مي كنم كه به هر شكل ممكن وسايل ارتقاي اخلاقي و اعتقادي و علمي و هنري جوانان را فراهم سازيد و آنان را تا مرز رسيدن به بهترين ارزشها و نوآوريها همراهي كنيد و روح استقلال و خود كفايي را در آنان زنده نگهداريد. صيحفه امام. ج 21 ص 96 3

سند تحول بنیادین آموزش و پرورش • ما در آموزش و پرورش احتياج به تحول داريم. • آموزش و پرورش كنوني کشور ما، ساخته و پرداخته فکرما وبرنامه هاي ما وفلسفه ما نيست، بناي کار بر آن فلسفه اي نبود که ما امروز دنبال آن هستيم. • تحول يك كلمه است. لكن در پشت اين وجود لفظي، در پشت اين كلمه، يك دنيا كار نهفته است . • بهترین و برجسته ترین فکر ها باید بنشینند برای آموزش و پرورش طراحی کنند باید فلسفه آموزش و پرورش اسلامی واضح باشد و بر اساس این فلسفه افق آینده آموزش و پرورش کشور روشن باشد معلوم باشد ما دنبال چه هستیم و کجا می خواهیم برویم و بر اساس آن خط کشی بشود، برنامه ریزی بشود و راهها مشخص بشود. ما به این احتیاج داریم ،آموزش و پرورش باید از روز مرگی بیرون بیاید. این اساس حرف است. 4 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی وزارت آموزش و پرورش شورای عالی آموزش و پرورش مصوبه «سند تحول بنيادين آموزش و پرورش » كه در جلسات 681 ، 682 ، 683 ، 684 ، 685 ، 686 ، 687 ، 688 ، 690 ، 691 ، 692 ، 694 ، 695 ، 696 و 697 مورخ 12 / 11 / 89 ، 89/11/26 ، 89/12/3 ، 89/12/10 ، 89/12/17 ، 90/1/23 ، 90/2/6 ، 90/2/20 ، 90/3/31 ، 90/4/14 ، 90/4/21 ، 90/5/4 ، 90/6/15 ، 90/6/22 و 5/ 7/ 90 شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصويب نهایي رسيده است، به شرح ذيل براي اجراء ابلاغ مي شود: 5 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش مقدمه تحقق ارز شهاو آرما نهاي متعالي انقلاب اسلامي مستلزم تلاش هم هجانبه در تمام ابعاد فرهنگي، علمي، اجتماعي و اقتصادي است. احراز عرصه تعليم و تربيتا ز مه مترين زيرساخ تهاي تعالي پيشرفت همه جانبه كشور و ابزار جدي براي ارتقاء سرمايه انساني شايسته كشور در عرص ههاي مختلف است. به اين ترتيب تحقق آرما نهاي متعالي انقلاب اسلامي ايران مانند احياي تمدن عظيم اسلامي، حضور سازنده، فعال و پيشرو در ميان مل تها و كسب آمادگي براي برقراري عدالت و معنويت در جهان در گرو تربيت انسا نهاي عالم،متقي وآزاده و اخلاقي است. تعليم و تربيتي كه تحقق بخش حيات طيبه، جامعه عدل جهاني و تمدن اسلامي ايراني باشد در پرتو چنين سرمايه انساني متعالي است كه جامعه بشري آمادگي تحقق حكومت جهانيا نسان كامل را يافته و در سايه چنين حكومتي ظرفيت وا ستعدادهاي بشر به شكوفايي و كمال خواهد رسيد. تحقق اين هدف نيازمند ترسيم نقشه راهي است كه در آن نحوه طي مسير، منابع و امكانات لازم، تقسيم كار در سطح ملي و الزامات در اين مسير به صورت شفاف و دقيق مشخص شده باشد. در تهيه سند ملي تحول بنيادين آموزش و پرورش كوشش شده است تا با الهام گيري از اسناد بالادستي و بهر هگيري از ارز شهاي بنيادين آنها و توجه به اهداف راهبردي نظام جمهوري اسلامي ايران، چش مانداز و اهداف تعليم و تربيت در افق 1404 هجري شمسي تبيين شود. تحول بنيادين در نظام آموزش و پرورش مبتني بر آرما نهاي بلند نظام اسلامي بايد معطوف به چش ماندازي باشد كه در افق روشن 1404 ، ترسي مگر ايراني توسعه يافته با جايگاه اول اقتصادي، علمي و فناوري در سطح منطقه با هويتي اسلامي انقلابي، الهام بخش جهان اسلام همراه با تعاملي سازنده و مؤثر در عرصه روابط بي نالمللي است. هر چند در سه دهه گذشته تلاشهاي وافر و قابل تقديري از سوي مسئولان و دس تاندركاران نظام تعليم و تربيت براي بهبود و اصلاح نظام آموزشي كشور به عمل آمد كه خوشبختانه نتايج مثبت و مفيدي نيز بر جاي گذاشته است؛ ليكن هنوز آموزش و پرورش با چال شهاي جدي روبرو است و برونداد آن در طراز جمهوري اسلامي ايران و پاسخگوي تحولات محيطي و نيازهاي جامعه نم يباشد.ا ز اين رو تأكيدات حكيمانه رهبر فرزانه انقلاب اسلامي مبني بر ضرورت تحول بنيادي در آموزش و پرورش با تكيه بر فلسفه تعليم و تربيت اسلامي – ايراني و تدوين الگويي اسلامي – ايراني براي تحول و پرهيزا ز الگوهاي وارداتي، كهنه و تقليدي محض، چراغ راه برون رفتا ز چال شهاي نظام آموزشي كشور م يباشد. خوشبختانهب ا درك ضرورت وا هميتا ينا مر و در پاسخب هن داي هوشمندانه رهبري معظما نقلابا سلامي)م دظل هالعالي(، طرح تدوين سندتحول بنيادين آموزش و پرورش به مثابه سند تحول راهبردي نظام آموزش و پرورش در افق چش مانداز بيست ساله جمهوري اسلامي ايران در دستور كار شوراي عالي انقلاب فرهنگي قرار گرفت و سرانجام پس از شك لگيري حلق ههاي كارشناسي – پژوهشي با مشاركت صاح بنظران حوزوي و دانشگاهي و مديران و كارشناسان مجرب آموزش و پرورش و سايردستگا ههاي ذيربط، ضمن پايبندي به ديدگا ههاي حضرت امام خميني)ره( و نظرات مقام معظم رهبري درباره تحول بنيادين نظام آموزشي و همسو با اسناد فرادستي،ا ز جمله سند چش مانداز بيست ساله كشور، سند مذكور تدوين و به تصويب اين شورا رسيد. دکتر محمدرضا مخبردزفولی دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی دکتر حمیدرضا حاجی بابایی وزیر آموزش و پرورش 6 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش موضوع: سند راهبردي تحول نظام تعلیم وتربيت رسمي عمومي جمهوري اسلامي ايران مباني نظري سند ملي آموزش و پرورش شامل فلسفه تعلیم وتربيت درجمهوري اسلامي ايران، فلسفه تعلیم و تربيت رسمي عمومي در جمهوري اسلامي ايران و رهنامه نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي در جمهوري اسلامي ايران در جلسه 826 شورای عالی آموزش و پرورش مورخ 89/5/2 تاييد کلي شد و مبناي تمامي سياست گذاري ها، برنامه ريز يها و توليد اسناد تحولي در نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي جمهوري اسلامي ايران است. 7 « -1 نهادي است اجتماعی و فرهنگی و سازمان يافته که، به عنوان مهم ترين عامل انتقال،بسط واعتلاء فرهنگ در جامعه اسلامي ايران ، مسئوليت آماده سازي سند تحول بنیادین آموزش و پرورش دانش آموزان جهت تحقق مرتبه ای از حيات طيبه در همه ابعاد را برعهده دارد که تحصیل آن مرتبه برای عموم افراد جامعه لازم یا شایسته باشد . دستیابی به این مرتبه از آمادگی جهت تكوين وتعالي پيوسته هويت دانش آموزان )با تاكيد بر وجوه مشترك انساني، اسلامي وايراني( ضمن ملاحظه ویژگی های فردی و غیر مشترک ونیز در راستای شکل گیری واعتلای مداوم جامعه اسلامي مستلزم آن است که تربیت یافتگان این نظام شایستگی های لازم جهت درک واصلاح مداوم موقعیت خود ودیگران را براساس نظام معیار اسلامی کسب نمایند. » فصل اول بيانيه ارزش ها گزاره هاي ارزشي مندرج در بيانيه ي ارزش ها، بايد ها و نبايد هايي اساسي است که لازم است تمام اجزا و مؤلفه هاي نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي 1 هماهنگ با آ نها بوده و همه ي سياس تگذاران و کارگزاران نظام ملتزم و پاي بند به آن ها باشند اين ارزش ها بر اساس آموز ههاي قرآن کریم و سنت پيامبر اکرم )ص( وحضرات اهل بيت ) عليهم السلام(، قانون اساسي جمهوري اسلام يايران، رهنمود هاي رهبر كبير انقلاب اسلامي حضرت امام خميني )ره( و مقام معظم رهبري و سند چشم انداز بيست ساله و نقشه جامع علمی کشور و سياست هاي كلي تحول نظام آموزشي تهيه و تدوين شده است و با مباني نظري تحول بنیادین آموزش و پرورش )شامل فلسفه ي تعلیم و تربيت، فلسفه ي تعلیم و تربيت رسمي عمومي و رهنامه ي نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي در جمهوري اسلامي ايران( سازگار و مستند به مضامين مندرج در آن ها مي باشد گزاره های ارزشی نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی عبارتند از : -1 آموزه های قرآن کریم، نقش معنوي، اسوه اي، هدايتي و تربيتي پيامبر اكرم )ص( و حضرت فاطمه زهرا )سلام الله علیها( و ائمه معصومين )علیهم السلام( به ويژه امام زمان )عج( و ولايت مداري در تمام ساحت ها براي تحقق جامعه عدل جهاني )جامعه مهدوي( تبصره: اقليت هاي مذهبي مصرح در قانون اساسي بر اساس قوانين موضوعه اقدام خواهند كرد -2 آموزه های بنیادین مهدویت و انتظار که رمز هویت اسلام ناب و عامل حیات و بقای آن درعصر غیبت است، به عنوان مهمترین رسالت منتظران در عصر غیبت -3 ميراث نظري و عملي حضرت امام خميني )ره(، تعميق علاقه و پيوند با انقلاب اسلامي، قانون اساسي و ولايت فقيه 8 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش -4 فرآیند تعلیم و تربيت 2 در تمام ساحت ها 3 شامل تعلیم و تربيت اعتقادي، عبادي و اخلاقي، تعلیم و تربيت اجتماعي و سياسي، تعلیم و تربيت زيستي و بدني، تعلیم و تربيت زیباشناختی و هنری، تعلیم و تربيت اقتصادي و حرفه اي، تعلیم و تربيت علمي و فناورانه منطبق بر نظام معيار اسلامي 4 )مباني و ارز شهاي برگرفته از قرآن کریم، سنت حضرات معصومين )علیهم السلام( و عقل( كه تعلیم و تربيت اعتقادي، عبادي و اخلاقي در آن محوريت دارد -5 زمینه سازي کسب شايستگ يهاي پايه 5 - با تأكيد بر خصوصيات مشترك اسلام ي– ايراني و انقلابي، در راستاي تكوين و تعالي پيوسته هويت 6 دانش آموزان در ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی. -6 هویت شناخت مدار و واقع نمایی و معنای گسترده، جامع و منسجم معرفت )وحیانی، عقلانی ، نقلی و تجربی( -7 نقش معلم )مربي( 7 به عنوان هدایت کننده و اسوه ای امين و بصير در فرآیند تعلیم و تربيت و موثرترين عنصر در تحقق ماموري تهاي نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي -8 بصیرت و تعالي در زمين ههاي گوناگون عبادي – اخلاقي، اعتقادي، سياسي اجتماعي فرهنگي -9 كرامت ذاتی و اکتسابی انسان و کسب فضایل اخلاقی از جمله: ایمان ،تقوا،تولی و تبری، عمل صالح، خودباوري، روحيه مجاهدت، ظلم ستیزی، علم، حكمت، عفت، شجاعت، عدالت، صداقت، ایثاروفداکاری -10 سلامت جسمانی، نشاط و تقویت اراده -11 تكوين و تعالي جنب ههاي انساني هويت دانش آموزان براي تقويت روابط حق محور، عدالت گستر و مهرورزانه با همه انسان ها در سراسر جهان -12 منزلت علم نافع، هدایت گر و توانمندساز و مقام و جايگاه عالم و معلم -13 پرورش ،ارتقاء و تعمیق انواع و مراتب عقلانیت در همه ساح تهای تعلیم وتربیت -14 ارتقاءجايگاه و نقش تربيتي خانواده و مشاركت اثربخش آن با نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي -15 نقش تربيتي اماكن مذهبي، نهادهاي مردمي، اجتماعي ورسانه ها -2 تعلیم و تربيت عبارت است از: «فرايندي تعالی جویانه، تعاملی، تدریجی، کیپارچه ومبتنی بر نظام معیار اسلامی که به منظور هدايت افراد جامعه به سوی آمادگی برای تحقق آگاهانه واختیاری مراتب حيات طيبه در همة ابعاد، زمينه های مناسب تكوين و تعالي پيوستة هويت ایشان را در راستای شکل گیری وپیشرفت جامعه اسلامی فراهم می آورد. » -3 ساحت هاي تعلیم و تربیت، همان ساحت هاي مندرج در فلسفه تعلیم و تربيت در جمهوري اسلامي ايران مي باشد. -4 نظام معیار اسلامی: مبانی و ارزش های مبتنی بردین اسلام ناب محمدی یا سازگار با آن، مشتمل برسلسله مراتبی از ارزشهاست که ناظر به همه ی ابعاد زندگی انسان است، زیرا دین اسلام به همه ی عرصه های امور اجتماعی و فردی، دنیوی و اخروی، مادی و معنوی زندگی بشر پرداخته است ) نفی سکولاریسم ( هر چند نسبت به پاره ای از این عرصه ها، به عرضه کلیات اکتفا و نسبت به بخشی دیگر ، جزئیات را نیز ذکر کرده است . -5 شایستگی هاي پايه : مجموعه ای ترکیبی از صفات و توانمندی های فردی و جمعی ناظر به همه ی جنبه های هویت )عقلانی، عاطفی، ارادی و عملی ( و نیز تمام مولفه های جامعه بر اساس نظام معیار اسلامی است ،که متربیان برای دست یابی به مراتب حیات طیبه جهت درک موقعیت خود و دیگران و عمل فردی و جمعی برای بهبود مستمر آن،باید این گونه صفات و توانمندی ها را «کسب »کنند. -6 هويت : برآيند مجموعهاي از بينشها، باورها،گرايشها، اعمال و صفات آدمی است. از اينرو، نه تنها امري ثابت و از پيش تعيين شده نيست، بلكه حاصل تلاش و توفيق شخص و تا حدودي متأثر از شرايط اجتماعي است. انسان، موجودي است که می تواند با تكيه بر فطرت و استعدادهاي طبيعي خود و با استفاده از نيروي عقل و اختيار و ارادهي خويش، به معرفت دست يابد. معرفت ايجاد شده ميتواند زمينه ی میل و گرایش را در او فراهم سازد. بینش و گرایش درونی، زمینه باور )ایمان ( و تکوین اراده )تصمیم معطوف به عمل (را در وی فراهم می آورد و با عمل و تکرار آن، به تدریج هویتش شکل می گیرد. همین امور نیز، در هر گونه تحول هویت – پس از تکوین اولیه ی آن نقش آفرین است . -7 در اين سند واژه «معلم » و « مربي » مترادف هم بكار رفته است و به فردي اطلاق مي شود كه رسالت خطير تربيت دانش آموزان را در نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي بر عهده دارد. 9 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش -16 عدالت تربيتي در ابعاد كم ي،همگاني و الزامي و عدالت كيفي با رعايت تفاو تهاي فردي، جنسيتي ، فرهنگي و جغرافيايي -17 جایگاه و نقش تعلیم و تربیتی نهاد رسانه و فناوری های ارتباطی و بهره گیری هوشمندانه از آن و مواجهه فعال و آگاهانه جهت پیشگیری وکنترل آثار و پیامدهای نامطلوب آن -18 توجه توأمان به منافع و مصالح فردی و اجتماعی در چارچوب منافع و مصالح ملی -19 صیانت از وحدت ملي و انسجام اجتماعي با محوريت هويت مشترک اسلامي- ايراني -20 وطن دوستي و افتخار به ارزشهای اصیل و ماندگار اسلامی _ ایرانی و اهتمام به برپايي جامعه مهدوي -21 تقویت گرایش به زبان و ادبیات فارسی به عنوان زبان مشترک -22 استمرار فرهنگ اسلامي- ايراني از طریق ارزیابی آگاهانه آن وتعامل نقادانه با ساير فرهنگ ها بر اساس نظام معيار اسلامي -23 مسئولیت پذیری همه جانبه، مشارکت اجتماعی و داشتن روحیه جمعی و مهارت مورد نياز جامعه -24 روحيه كارآفريني ،كسب شايستگ يهاي عام حرف هاي و مهارتي و هنري زمينه ساز کار مولدّ -25 ارج نهادن به دستاورد هاي علم ي و تجربه های بشری در چارچوب نظام معيار اسلامي و بسترسازي برای دستیابی به مرجعیت علمی جهان -26 نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي به عنوان عامل اثرگذار اجتماعي و مولد نیروی انسانی و سرمايه فرهنگي و معنوي جهت رشد و تعالي همه جانبه و پايدار و اعتلاي فرهنگ عمومي مبتنی بر نظام معیار اسلامی -27 مدرسه به عنوان کانون تعلیم و تربيت رسمي عمومي و محل کسب تجرب ههاي تربيتي -28 تقویت شأن حاکميتي نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي در ابعاد سياست گذاري، برنامه ريزي، پشتيباني و نظارت و ارزیابی ضمن مشارکت پذيري و کاهش تصدي گري غیر ضرور در بعد اجرا با رعايت اصل عدالت -29 آینده پژوهی و پایش تحولات موثر بر تعلیم و تربیت رسمی عمومی به منظور ایفای نقش فعال در مواجهه با چالشهای پیش رو در عرصه های مختلف -30 جامعيت، يکپارچگي و توجه متوازن به ساح تهاي تعليم و تربيت 10 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش فصل دوم بيانيه ی مأموریت وزارت آموزش و پرورش مهمترين نهاد تعلیم و تربيت رسمي عمومی، متولي فرآیند تعلیم و تربيت درهمه ساح تهاي تعلیم و تربیت، قوام بخش فرهنگ عمومي و تعالي بخش جامعه اسلامي 8 بر اساس نظام معیار اسلامی، با مشارکت خانواده ،نها دها وسازمانهاي دولتي و غير دولتي است. اين نهاد ماموريت دارد با تاکيد بر شايستگي هاي پايه، زمينه دستيابي دانش آموزان در سنين لازم التعليم 9 طي 12 پايه )چهار دوره تحصيلي سه ساله( تحصيلي به مراتبی از حيات طيبه 10 در ابعاد فردي، خانوادگی، اجتماعي و جهانی را بصورت نظام مند، همگاني، عادلانه و الزامي در ساختاري کارآمد و اثر بخش فراهم سازد. انجام این مهم نقش زیر ساختی در نظام تعلیم وتربیت رسمی عمومی خواهد داشت -8 جامعه اسلامي در نگرش اسلامی ، اجتماعی است که بر روی نمودن به خدا در حالت تسلیم ورضا استوار می شود نه برروابط نژادی ،خویشاوندی یا قبیله ای ویا روابط انتفاعی وستمگرانه یا روابط قراردادی-که رو کیرد استخدامی داشته ومتکی بر منفعت های یک طرف یا دو طرف قرارداد می باشند ».در جامعه اسلامی که مظهر تحقق بعد اجتماعی حیات طیبه به شمار می آید، «پیوندها خشونت آمیز)ناشی از ترس وتهدید وارعاب( یا انتفاعی )ناشی از سودگرایی واستثمار یا استخدام دیگران( نیست بلکه ارتباط میان اعضای جامعه به ارزش های انسانی واخلاقی، معرفت، محبت واطاعت از خدا ) پیروی آگاهانه واختیاری از نظام معیار دینی( معطوف است. در چنین جامعه ای روابط ظالمانه وتعصبات نژادپرستانه طرد می شود و برتوحید به عنوان اساس تکوین وگسترش روابط اجتماعی تاکید می گردد. -9 سن تعلیم و تربیت رسمی 5سالگی است اما سن افراد لازم التعلیم )لازم التربيه( طبق قانون مشخص م يشود. -10 وضع مطلوب زندگي بشر در همهي ابعاد و مراتب، بر اساس نظام معيار اسلامی) مباني و ارزشهاي مقبول دين الهي( است كه تحقق آن باعث دستيابي به غايت زندگي يعني قربالي الله خواهد شد. اينگونه زندگاني مستلزم ارتباط آگاهانه و اختياري با حقيقت هستي و تشديد رابطهي با او در همه شئون فردي و اجتماعي زندگي است كه بايد بر اساس انتخاب و التزام آگاهانه و آزادانهي نظام معيار مناسب با دينِ اسلام باشد. بنابراين، يكي از مشخصات اصلي حيات طيبه، تكيه بر ارزش غايي زندگي  قرب الي الله  و نظام معيار متناسب با آن يعني مباني و ارزشهاي مقبولِ دينِ اسلام است. زيرا با توجه به لزوم پذيرش ربوبيت خداوند متعال، به عنوان يگانه رب حقيقي جهان و انسان، اين نظام معيار، جهت اساسي نحوهي تحقق حيات طيبه را در همه مراتب و ابعاد آن مشخص مينمايد. لذا، انتخاب و التزام آگاهانه و آزادانهي نظام معيارربوبي و انطباق همهي ابعاد زندگي با اين نظام)تقوا(، وجه تمايز اساسي حيات طيبه از زندگي غيرديني )= سكولار( رايج محسوب ميشود.كه نقطة اوج و حقيقت آن در جامعه جهاني مهدوي محقق مي گردد. 11 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش فصل سوم چشم انداز 11 نظام تعلیم و تربيت رسم ي عمومي در افق 1404 ، با اتکاء به قدرت لایزال الهی، مبتني بر نظام معيار اسلامي، فرهنگ و تمدن اسلامي- ايراني و قوام بخش آن ها و زمينه ساز جامعه جهاني عدل مهدوي و برخوردار از توانمندي هاي تربيتي ممتاز در تراز جمهوری اسلامی ایران در سطح منطقه، الهام بخش و داراي تعامل سازنده و موثر با نظام هاي تعلیم و تربيتي در سطح جهان، توانمند در زمينه سازي براي شکوفايي فطرت و استعدادها و شکل گيري هويت يکپارچه اسلامي،انقلابي - ايراني دانش آموزان با توجه به هویت اختصاصی آنان؛ کارآمد، اثر بخش، یادگیرنده، عدالت محور و مشارکت جو،برخوردار از مربیان ومديران مومن آراسته به فضائل اخلاق اسلامی عامل به عمل صالح، تعالی جو و تحول آفرین، انقلابي ، آينده نگر، عاقل، متعهد، امین، بصیر، حق شناس -11 چشم انداز معرف وضع مطلوب دست یافتنی است که با الهام از وضعیت آرمانی انعکاس یافته در رهنامه تعلیم و تربيت رسمي عموم يو تحت تاثیر چال شها ترسیم شده است. استنادات این چشم انداز موید فرایندی است که به این تصویر از وضع مطلوب دست یافتنی معنا می بخشد. بنا برنظام نامۀ تدوین سند جامع تحول و نوسازی نظام آموزشی)مصوب جلسه 64 مورخ 1/ 4/ 89 شوراي تخصصي تحول و نوسازي نظام آموزشي كشور ( چشم انداز اینگونه تعریف می شود: چشم انداز نظام آموزشي اعلاميه جهت گيري نظام آموزشي و بيانگر هويت و آرمان آن است كه تصويري از مقاصد آينده نظام آموزشي كشور در افق 1404 را ترسيم مي كند. اين چشم انداز بر اساس اسناد بالادستي: قانون اساسي ، سياست هاي كلي نظام، سند چشم انداز بيست ساله و فلسفه تعلیم و تربيت در جمهوري اسلامي ايران، در افق 1404 ترسيم مي شود . 12 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش برپايه ي اين چشم انداز، مدرسه جلوه اي است از تحقق مراتب حيات طيبه، کانون عرضه ي خدمات و فرصت هاي تعلیم و تربيتي، زمينه ساز درک و اصلاح موقعيت توسط دانش آموزان و تکوين وتعالي پيوسته ي هويت آنان بر اساس نظام معيار اسلامي، در چارچوب فلسفه و رهنامه ي نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي جمهوری اسلامی ایران که داراي ويژگي هاي زير است : • تجلي بخش فرهنگ غني اسلامي، انقلابی در روابط و مناسبات با خالق، جهان خلقت، خود و دیگران « به ويژه تکلیف گرایی، مسئولیت پذیری، كرامت نفس، امانتداری، خودباوری، كارآمدي، كارآفريني، پرهيز از اسراف و وابستگي به دنيا، همدلي، احترام، اعتماد، وقت شناسی، نظم، جدیت، ایثارگری، قانون گرایی، نقادی و نوآوري، استكبارستيزي، دفاع از محرومان و مستضعفان و ارزشهاي انقلاب اسلامي » • نقطة اتکاي دولت و ملت در رشد، تعالي و پیشرفت كشور و کانون تربیت محله • برخوردار ازقدرت تصميم گيري و برنامه ريزي در حوزه هاي عملياتي در چارچوب سياست هاي محلي، منطق هاي و ملي • نقش آفرین در انتخاب آگاهانه، عقلانی ، مسئولانه و اختياري فرآیند زندگي فردي، خانوادگی و اجتماعي دانش آموزان بر اساس نظام معیار اسلامی • داراي ظرفيت پذيرش تفاو تهاي فردي ، کشف و هدایت استعدادهای متنوع فطری و پاس خگوئی به نيا زها، علائق و رغبت دانش آموزان در راستای مصالح وچارچوب نظام معیار اسلامی • یادگیرنده، کمال جو، خواستار تعالي مستمر فرص تهاي تربيتي، تسهيلک‌ننده ي هدایت، یادگیری و تدارک بينند هي خودجوش ظرفيت هاي جديد در خدمت تعليم و تربیت • خود ارزياب، مسئول و پاسخگو نسبت به نظارت و ارزيابي بيروني • تأمين كننده ي نيازهاي فردي و اجتماعي و محيط اخلاقي، علمي، امن، سالم، با نشاط، مهرورز و برخوردار از هويت جمعي • برخوردار از مربيان داراي فضائل اخلاقی و شايستگي های حرفه اي با هويت يکپارچه توحیدی بر اساس نظام معيار اسلامي • مبتني بر رويكرد مديريتي نقد پذير، مشارکت جو • متکی بر ارکان تعلیم و تربیت و بهره مند از ظرفيت عوامل سهيم و موثر و مبتنی بر مشارکت ذي نفعان با تاکيد برمربيان، دانش آموزان و خانواده • برخوردار از بهرة فناوري آموزشي در سطح معيار؛ با توجه به طيف منابع و رسانه هاي يادگيري )شبكه ملي اطلاعات و ارتباطات( 3-1 مدرسه در افق چشم انداز 1404 13 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش • داراي ظرفيت تصميم سازي براي نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي • داراي تعامل اثر بخش با مساجد و ديگر نها دها، مراکز مذهبی و کانو نهاي محلي نظير فرهنگ سرا، کتابخان ههاي عمومي و برخوردار از ارتباط مستمر و موثر با عالمان دینی، صاحبنظران و متخصصان • داراي پيوند موثر با موضوعات و مسائل جامعه در مقياس محلي، منطقه اي و ملي با حضور فعال درحیات اجتماعی 14 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش فصل چهارم هدف های کلان -1 تربيت انساني موحد و مومن و معتقد به معاد و آشنا و متعهد به مسئولی تها و وظایف در برابر خدا، خود، ديگران و طبیعت، حقیقت جو و عاقل ، عدالت خواه وصلح جو، ظلم ستیز، جهادگر، شجاع و ایثارگر و وطن دوست ، مهرورز ، جمع گرا و جهاني انديش، ولايت مدار و منتظر و تلاشگر در جهت تحقق حكومت عدل جهاني، با اراده و امیدوار، خودباور و دارای عزت نفس، امانتدار، دانا وتوانا ، پاكدامن و با حياء، انتخابگر و آزاد منش، متعلق به اخلاق اسلامی ، خلاق و کارآفرین و مقتصد و ماهر، سالم و بانشاط ،قانون مدار و نظم پذیرو آماده ي ورود به زندگي شايسته فردي، خانوادگي و اجتماعي بر اساس نظام معيار اسلامی -2 ارتقاي نقش نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي و خانواده در رشد وتعالي كشور، بسط و اعتلاي فرهنگ عمومي و زمينه سازي براي اقتدار و مرجعیت علمی و تکوين تمدن اسلامي- ايراني در راستاي تحقق جامعه جهاني عدل مهدوي با تأ یکد بر تعميق معرفت و بصيرت ديني و سياسي، التزام به ارزش هاي اخلاقي، وفاداري به نظام جمهوري اسلامي ايران، اعتقاد و التزام عملی به اصل ولايت مطلقه فقيه و مردم سالار يديني، تحکيم وحدت ملي، تقويت روحيه علمي، رعايت حقوق و مسئوليت هاي اجتماعي، ارتقاي آداب و آئين زندگي متعالي، بهداشتي و زيست محيطي -3 گسترش و تامين همه جانب هي عدالت آموزشي و تربيتي -4 برقراري نظام اثر بخش و كارآمد مديريت و مديريت منابع انساني بر اساس نظام معیار اسلامی -5 افزايش مشارکت و اثربخشی همگاني بويژه خانواده درتعالی نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي -6 بهسازي و تحول در نظام برنامه ریزی آموزشی و درسی ، مالی و اداری و زيرساخ تهاي کالبدي -7 ارتقاي اثر بخشي و افزايش كارايي در نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي -8 کسب موقعيت نخست تربيتي در منطقه و جهان اسلام و ارتقاي فزاينده جايگاه تعلیم و تربيتي ايران در سطح جهاني 15 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش فصل پنجم راهبرد های کلان -1 استقرار نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي بر اساس مباني نظري و فلسفه تعلیم و تربيت اسلامي )تمام هدف هاي كلان( -2 نهادينه کردن نگاه يکپارچه به فرآیند تعلیم و تربيت با رويکرد تعالی بخشی در کليه مولفه هاي نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي )هد فهاي كلان 1، 2، 4، 5 و 6( -3 ابتناء فرايند طراحي، تدوين واجراي اسناد تحولي زير نظام ها )شامل برنامه درسي ملي، تربيت معلم و تامين منابع انساني، راهبري و مديريت، تامين و تخصيص منابع مالي، تامين فضا، تجهيزات و فن آوري-پژوهش و ارزشيابي( و برنامه هاي كوتاه مدت و ميان مدت بر مباني نظري و فلسفه تعلیم و تربيت اسلامي و مفاد سند تحول راهبردي نظام تعلیم وتربيت رسمي عمومي)هد فهاي كلان 1، 2،3،4 ، 5،6 ( -4 توسعه ونهادينه کردن عدالت آموزشی و تربيتي درمناطق مختلف کشور و تقویت آموزش و پرورش مناطق مرزی با تا یکد بر توانمند سازی معلمان و دانش آموزان این مناطق با تمرکز بر یکفیت فرصت های تربیتی هماهنگ با نظام معیار اسلامی )هدف كلان 3،4،5 ( -5 تقويت و نهادينه سازي مشاركت اثربخش و مسئولیت پذیری مردم، خانواده و نهادهای اقتصادی ،مدیریت شهری و روستايي و بنیادهای عام المنفعه در نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي)هد فهاي كلان 5، 3،2 و 7( -6 گسترش و تعميق فرهنگ پژوهش و ارزشيابي، خلاقيت و نوآوري ،نظريه پردازي و مستند سازي تجربيات علمی - تربيتي بومي در نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي)هد فهاي كلان 1،2 ، 4و 8( -7 بهره مندي هوشمندانه از فناور يهاي نوين در نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي مبتني بر نظام معيار اسلامي)هد فهاي كلان 1،2،3 ، 5 و 7( -8 تعامل اثر بخش و فعال نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي با ساير نهادها و دستگاه هاي مرتبط به ويژه نهاد خانواده و رسانه با تاكيد بر كاهش مرزهاي تعلیم و تربيت رسمي و غير رسمي)هد فهاي كلان 7و 2،1،4 ( -9 استقرار نظام مديريت اثربخش، كارآمد، مسئولي تپذير و پاس خگ و و بستر سازي براي استقرار نظام كارآمد منابع و مصارف در نظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي)هد فهاي كلان 2، 4،6 و 7( 16 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش -10 ارتقاي جايگاه نظام تعلیم و تربيت كشور به عنوان مهمترين نهاد تربیت نیروی انسانی و مولد سرمايه اجتماعی و اعمال سیاستهای مصوب و هدایت و نظارت بر آن، از پیش دبستانی تا دانشگاه به عنوان امر حاکمیتی با توسعه مشارکت همگانی )هدف كلان 4،2 و 5( -11 ارتقاء معرفت و بصیرت دینی ، انقلابی و سیاسی برای رشد و تعالی معنوی و اخلاقی معلمان و دانش آموزان و مشارکت برای ارتقاء معنوی خانواده )هد فهاي كلان 5 و 1،2،4 ( -12 بازنگري و بازسازي ساختارها و روي هها درنظام تعلیم و تربيت رسمي عمومي )هدف هاي كلان 1، 2، 3 ، 5 ، 6 و 7( -13 توسعه مستمر شایستگ یها و توانمندیهای اعتقادی ، تربیتی ، علمی و حرفه ای فرهنگیان )هدف های كلان 7و 4،5،6 ( -14 توسعه ظرفی تها و توانمند یهای آموزشی و پرورشي برای حضور فعال و سازنده در صحن ههای بین المللی و منطقه ای در راستای تحقق اهداف و ماموری تهای مندرج در قانون اساسی و سند چشم انداز و سیاس تهای کلی مقام معظم رهبری و برنام ههای پنج ساله ) هد فهای 2،8،7 ( -15 ارتقاي جايگاه علم و علم آموزي به عنوان عاملي مؤثر در دستيابي به حيات طيبه با تأكيد بر حيثيت كاشفيت و مطلوبيت علم )هد فهاي كلان 1،2،7 و 8( 17 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش فصل ششم هدف های عملیاتی و راهکارها هدف هاي عملياتي و راهكا رهاي ذيل آنها، لزوماً از تناظر يك به يك با هد فهاي كلان برخوردار نيستند. از اين رو، برخي هدف هاي عملياتي و نيز راهكار هاي ذيل يك هدف كلان، ممكن است با هدف هاي كلان ديگري نيز مرتبط باشند. با توجه به اين گونه ارتباط ها، هر راهكار، براي هدفي كه ذيل آن آمده است، جنبه اصلي و براي برخي هدف هاي ديگر جنبه مكمل دارد. به هنگام عملياتي كردن احكام اين سند، لازم است در تدوين برنامه هاي ميان مدت و كوتاه مدت اين گونه پيوستگ يها مورد توجه قرار گيرد 18 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش * دين اسلام را حق دانسته و آن را به عنوان نظام معيار مي شناسند و به آن باور دارند و آگاهانه و آزادانه و شجاعانه و فداكارانه براي تکوين و تعالي اخلاقي خود و دست يابي به مرتبه اي از حيات طيبه و استقرار حكومت عدل جهاني مهدوي از آن تبعيت مي نمايند و به رعايت احكام و مناسك دين و موازين اخلاقي مقيد هستند * از دان شهاي پايه و عمومي سازگار با نظام معيار اسلامي، هم چنين از توان تفكر، درک و کشف پديد هها و رويدادها به عنوان آيات الهي و تجلي فاعليت خداوند در خلقت و نيز، دانش، بينش و مهار تها و روحي هي مواجه ه ي علمي و خلاق با مسائل فردي و خانوادگي و اجتماعي برخوردارند. * با درك مفاهيم اجتماعي و سياسي و «احترام به قانون » و انديش هورزي در آن ها، شايستگي رويارويي مسئولانه و خردمندانه با تحولات اجتماعي و سياسي را كسب م يكنند و با رعايت وحدت و تفاهم ملي، در دفاع از عزت و اقتدار ملي م يكوشند و با روحيه ي مسئوليت پذيري و تعالي خواهي و برخوردار از مهار تهاي ارتباطي، در حيات خانوادگی و اجتماعي )در سطوح محلي تا جهاني( با رعايت اصول بر گرفته از نظام معيار اسلامي، مشارکت مؤثر دارند * با درك مفاهيم اقتصادي درچارچوب نظام معيار اسلامي از طريق کار و تلاش و روحيه ي انقلابي و جهادي، كارآفريني، قناعت و انضباط مالي، مصرف بهينه و دوري از اسراف و تبذير و با رعايت وجدان، عدالت و انصاف در روابط با ديگران در فعاليت هاي اقتصادي در مقياس خانوادگي، ملي و جهاني مشارکت مي نمايند * داراي حداقل يك مهارت مفيد براي تأمين معاش حلال باشند بگونه اي كه در صورت جدايي از نظام رسمي تعليم و تربيت در هر مرحله توانايي تأمين زندگي خود و ادارة خانواده را داشته باشند * با درك مفاهيم بهداشت فردي و اجتماعي و مسائل زيست بوم طبيعي و شهري به منزلة امانات الهي، شايستگي حفظ و ارتقاي سلامت فردي و بهداشت محيطي را كسب م يكنند و با ورزش و تفريحات سالم فردي و گروهي، به نيازهاي جسمي و رواني خود و جامع ه بر اساس اصول برگرفته از نظام معيار اسلامي، پاسخ م يدهند * با قدر شناسي و درک زيبا شناسانه ي آفرينش الهي و مصنوعات هنرمندانة بشري، درك مفاهيم فرهنگي و ميان فرهنگي و بهره گيري از قدرت تخيل، توانمندي هاي لازم در خلق آثار فرهنگي و هنري را به دست م يآورند و براي حفظ و تعالي ميراث فرهنگي، تمدني و هنري در سطح ملي و جهاني براساس نظام معيار اسلامي مي کوشند )هدف كلان 1و 4و 5و 2و 8( -1 پرورش تربيت يافتگاني که: 19 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهکار 1/ 1- طراحي، تدوين و اجراي برنامه درسي ملي براساس اسناد تحول راهبردي و باز توليد برنامه هاي درسي موجود با تأكيد بر: الف( متناسب سازی حجم و محتوی کتب درسي و ساعات و روزهاي آموزشي با توانمند یها و ویژگی های دانش آموزان ب( حاکمیت رو کیرد فرهنگی- تربیتی در تولید محتوی و تقویت شایستگ یهای پایه ی دانش آموزان. ج( بهره مندی فزونتر از روش های فعال ،خلاق و تعالی بخش د( بهره گیری از تجهیزات و فناوری های نوین آموزشی و تربیتی در راستاي اهداف ه( توجه بیشتر به تفاوت های فردی به ویژه هویت جنسیتی دانش آموزان و تفاو تهای شهری و روستایی راهکار 2/ 1- تدوین برنام ههای عملیاتی لازم در راستای ترویج، تقویت مستمر و تحکيم فضایل اخلاقي در محي طهاي تربيتي با استفادها ز تمام ظرفی تهای آموزشی و تربیتی با تاكيد بر اولويت كرامت و عزت نفس و شجاعت، حياء و عفت، صداقت، مسئوليت پذيري و نظم در تمام دوره های تحصيلي راهکار 3/ 1- توسعه فرهنگ اقامه نماز و اهتمام به برپایی نماز جماعت در مدرسه و تقویت انس با قرآن در دانش آموزان و توسع هي فرهنگ و سواد قرآني با اصلاح برنام هها و توانمند سازي معلمان در راستاي تقويت مهارت روخواني و روان خواني در دوره ابتدايي، آشنايي با مفاهيم کليدي قرآن در دوره متوسطه اول و آموزش معارف قرآني در متوسطه دوم بر اساس منشور توسعه فرهنگ قرآنی راهکار 4/ 1- ایجاد ساز و کارهای ترويج و نهادينه سازي فرهنگ ولایت مداری تولي وتبرّي، امربه معروف و نهي از منكر، روحیه جهادی و انتظار « زمينه سازي براي استقرار دولت عدل مهدوي )عج( » با تا یکد بر بهره گیری از ظرفیت حوز ههای علمیه و نقش الگویی معلمان و اصلاح رو شها راهكار 5/ 1- ارائه ي آموزش زبان خارجي در چارچوب بخش انتخابي )نيمه تجويزي( برنامه ي درسي، با رعايت اصل تثبيت و تقويت هويت اسلامي- ايراني راهكار 6/ 1- گسترش و تنوع دادن به حِرَف و مهارت هاي مورد نياز جامعه و تعليم متناسب و برنامه ريزي شدة آن در همة دور ههاي تحصيلي و براي همة دانش آموزان راهكار 7/ 1- ایجاد سازوکار برای تقویت انسجام اجتماعی و وحدت ملی و احیاء هویت افتخار آمیز اسلامی - ایرانی در دانش آموزان و معلمان با تا یکد بر آموزش و اجرای سرود ملی به اهتزاز درآوردن پرچم جمهوری اسلامی ایران در تمام مدارس 20 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهكار 1/ 2 - بازنگری و اصلاح برنامه هاي درسي مبتني بر رويكرد فرهنگي- تربيتي و تقويت و توسعه جنبه هاي تربيتي واخلاقي آنها به منظور فراهم آوردن زمینه تربیت پذیری دانش آموزان بر اساس فرهنگ اسلامی- ایرانی راهكار 2/ 2 - تعمیق تقوای الهی و مهارت خویشتنداری، انتخابگری درست و تعالی بخش مستمر دانش آموزان با استفاده از فرصت ايام ا...، برگزاري مراسم آگاهي بخش و نشاط انگيز در اعياد و وفيات، حضور فعال و مشاركت دانش آموزان در محافل، مجالس و اماكن مذهبي و تقويت انس با دعا و توسل راهكار 3/ 2- تقویت شایستگ یهای اعتقادی، اخلاقي و حرف هاي مدیران و معلمان و تحكيم نقش الگويي آنان و فراهم آوردن ساز و کارهای اجرایی برای مشارکت فعال و موثر ایشان در برنام ههای تربیتی و فعالی تهای پرورشی مدارس و واگذاري مسئوليت كلان تربيتي مدرسه به مديران مدارس راهكار 4/ 2 - تقويت ایمان، بصيرت ديني و باور به ارزش هاي انقلاب اسلامي و توانمند سازي مربیان و دانش آموزان براي وفاداري و حمايت آگاهانه از اين ارز شها و مواجهه هوشمندانه با توطئه هاي دشمنان با استفاده از ظرفیت برنامه های آموزشی و تربیتی آموزش و پرورش و مشارکت خانواده و سایر نهادها و دستگا هها به ویژه حوز ههای علمیه و حضور فعال و سازمان یافته دانش آموزان و مدارس در برنام ههای سیاسی و اجتماعی و انقلابی راهكار 5/ 2- ايجاد ساز و كارهاي لازم براي تقويت آداب و سبك زندگي اسلامي – ايراني، در تمام ساح تهاي تعليم و تربيت به عنوان رويكرد حاكم در فرايند طراحي، تدوين و اجراي برنامه هاي درسي و آموزشي راهكار 6/ 2 - طبقه بندي و متناسب سازي مقولات و موضوعات تربيتي و اخلاقي با مراحل رشد و ويژگ يهاي دانش آموزان واهداف و نيازهاي نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي و جامعه راهكار 7/ 2 - استانداردسازي و تدوين شاخص هاي كيفي براي ارزيابي فعاليت هاي فرهنگي و تربيتي مدارس راهكار 8/ 2 - استفاده از ظرفيت برنامه هاي درسي، منابع آموزشي، شبكه ملي اطلاعات و ارتباطات، كتابخانه، فرصت اردوها و فعاليت هاي برون مدرسه به ويژه مساجد و كانون هاي مذهبي براي تقويت معرفت و باور به معارف الهي به ويژه اعتقاد به توحيد و معاد و ولايت و انتظار با رويكرد قرآني، روايي و عقلاني در دانش آموزان -2 تعميق تربيت و آداب اسلامي، تقویت اعتقاد و التزام به ارز شهاي انقلاب اسلامي ) 1و 2و 8( 21 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهكار 1/ 3- بازنگري و بازتوليد برنام هها و محتواي آموزشي و رو شهاي تربيتي براي دروني سازي و تعمیق و ترويج فرهنگ حيا، عفاف و حجاب راهكار 2/ 3- اتخاذ تدابير مناسب جهت جذب، تربيت و بكارگيري نيروي انساني شايسته و متعهد و عامل به رعايت حيا، عفاف و پوشش مناسب در كلية مراكز اداري و آموزشي راهكار 3/ 3- جلب مشاركت سازنده و اثربخش خانواد هها در حفظ، تعميق و اشاعه حيا ، عفاف ، و پوشش دانش آموزان راهكار 4/ 3- ايجاد ساز و كارهاي لازم براي هماهنگي رسان هها و توليد كنندگان كتب و مواد آموزشي، لوازم التحرير و تجهيزات آموزشي و تربيتي در جهت ترويج فرهنگ حيا، عفاف و حجاب مناسب در دانش آموزان راهكار 5/ 3- طراحي و ارائة الگو ي لباس و پوشش مناسب، متنوع، زيبا و آراسته مبتني بر فرهنگ اسلامي – ايراني براي مربيان و دانش آموزان پسر و دختر در راستاي تقويت هويت اسلامي – ايراني راهكار 6/ 3- برنامه ريزي به منظور اقناع فكري دانش آموزان براي پذيرش قلبي و دروني حيا ، عفاف ، حجاب و عمل به آن با تبيين ديدگاه اسلام راهكار 7/ 3- ارائه خدمات مشاوره ای – تربیتی در کلیه سطوح تحصیلی برای افزایش سلامت جسمی و روحی دانش آموزان راهکار 1/ 4- آموزش و ارتقاء مديريت خانواده در استفادة مناسب از ابزار رسانه در محيط خانواده همسو با اهداف نظام تعليم و تربيت رسمي عمومی راهکار 2/ 4- تدوين اصول راهنما و پودما نهاي آموزشي براي تبيين نقش مدرسه، رسان هها و خانواده در تأمين پيش نيازهاي ورود کودک به مدرسه و ايجاد سازوکارهاي لازم براي هماهنگي و همسويي آنها با هم و با اهداف نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي راهکار 3/ 4- تدوين برنامة جامع مشاركت خانواده و نهادهاي تربيتي و آموزشي براي تقويت فرهنگ تربيتي خانواده ها و تحقق شايستگي هاي پايه دانش آموزان راهکار 4/ 4- افزایش میزان مشارکت خانواد هها در فعالیت های آموزشی و تربیتی مدرسه، برگزاری دوره های آموزشی اثربخش، ارائه خدمات مشاوره ای به خانواد ههای آسیب پذیر و آسیب زا برای همسو سازی اهداف و روش های تربیتی خانواده و مدرسه -3 ترويج و تعميق فرهنگ حيا، عفاف وحجاب متناسب با قابلي تها و ظرفي تهاي نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي) 1 و 2( -4 تقويت بنيان خانواده و کمک به افزايش سطح تواناي يها و مهارتهاي خانواده در ايفاي نقش تربيتي متناسب با اقتضائات جامعه اسلامی ) 2و 5( . 22 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهکار 5/ 4- اضافه نمودن درس مدیریت و سلوك مناسب خانواده به جدول برنامه ی درسی دوره متوسطه در تمامی رشته ها و برای تمام دانش آموزان راهكار 6/ 4- تهيه و تدوين محتواي آموزشي براي دانش آموزان جهت آشنايي با ويژگي ها، نيازها و وظايف خانواده در چارچوب ارزش ها و معيارهاي اسلامي راهكار 1/ 5- تعميم دورة پيش دبستاني به ويژه در مناطق محروم و نيازمند حتي الامكان با مشارکت بخش غيردولتي با تاکيد بر آموز شهاي قرآني و تربيت بدني و اجتماعي راهكار 2/ 5- برنامه ريزي و تمهيد مقدمات براي پوشش کامل دوره آموزش عمومي و برخوردار از کيفيت مناسب در تمام مناطق كشور راهكار 3/ 5- توانمند سازي دانش آموزان ساکن در مناطق محروم، روستاها، حاشيه ي شهرها، عشاير کوچ نشين و هم چنين مناطق دوزبانه با نيازهاي ويژه، با تاكيد بر ايجاد فرص تهاي آموزشي متنوع و با كيفيت راهكار 4/ 5- اولويت بخشي به تأمين و تخصيص منابع، تربيت نيروي انساني کارآمد، تدوين برنامه براي رشد، توانمندسازي و مهارت آموزي، ادامه تحصيل و حمايت مادي و معنوي دانش آموزان مناطق محروم و مرزي راهکار 5/ 5- اختصاص حداقل 10 درصد و حداكثر 20 درصد از برنامه هاي آموزشي به معرفي حرفه ها، هنرها ،جغرافيا ، آيين و رسوم و نیازها و شرايط اقليمي وجغرافيايي استانها به ويژه مناطق روستايي وعشايري با رعايت استانداردهاي ارتقاي کيفيت و تقويت هويت اسلامي – ايراني دانش آموزان در چارچوب ايجاد كارآمدي و تقويت هويت ملي راهكار 6/ 5- طراحي و تدوين برنامة آموزشي متناسب با نيازها و نقش هاي دختران وپسران راهكار 7/ 5- طراحي و تدوين برنامه تعليم وتربيت انعطاف پذير، متناسب با ويژگي هاي شخصيتي و محيطي استعدادهاي گوناگون دانش آموزان به منظور شکوفائی استعدادهاي خاص و افزایش كارآمدي و مفيد بودن آنها راهكار 8/ 5- ساماندهي و بكارگيري بهينه و اثربخش منابع انساني و توزيع عادلانة آن در سراسر كشور -5 تأمين و بسط عدالت دربرخورداري از فرص تهاي تعليم وتربيت با کيفيت مناسب باتوجه به تفاو تها و و يژگ يهاي دختران وپسران و مناطق مختلف كشور ) 3و 5و 7( 23 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهكار 1/ 6- ایجاد، توسعه و غني سازي واحد اطلاعات و منابع آموزش و پرورش در سطح مدرسه ) از قبیل کتابخانه، آزمايشگاه و كارگاه، شبكه ملي اطلاعات و ارتباطات( راهكار 2/ 6- تقويت و توسعه ي تعاملات نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي با جامعه و ساير دستگاه ها و نهادها از طريق گسترش ساختار تلفيقي و مسئله محور در ضمن طراحي و اجراي برنامه هاي درسي راهكار 3/ 6- ايجاد موزه و نمايشگاه علم و فناوري در هر يک از شهرستان ها تا پايان برنامه ششم توسعه کشور، به منظور فراهم آوردن زمينة مشاهده و تجربه فزون تر دانش آموزان و عيني تر كردن محتواي آموزشي كتب درسي راهكار 4/ 6- ساماندهي و مدیریت بر فعالیت های موسسات و آموزشگاه هاي آزاد وابسته به وزارت آموزش و پرورش، بازنگري و بازتولید محتوای برنامه های آموزشی آنها همسو با اهداف و برنامه های تحولي آموزش و پرورش و نظارت و ارزیابی مستمر بر عملکرد آنها و هماهنگي و همكاري با دستگاه هاي ذ يربط براي ايجاد همسويي ساير آموزشگا ههاي آزاد با اهداف برنام ههاي نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي راهكار 5/ 6- تنظيم و اجراي برنامة جامع کارآفرینی و مهارت آموزی براي تمام دور ههاي تحصيلي به ويژه دانش آموزان دورة متوسطه تا پایان برنامه پنجم توسعه در برنامه درسي و آموزشي راهكار 6/ 6- ايجاد شبكه اي از محي طهاي يادگيري مانند پژوهش سراها، اردوگاه ها، خانه هاي فرهنگ، کتابخانه هاي عمومي، نمايشگا هها و موز ههاي تخصصي علوم و فناوري، مراکز کارآفريني، ورزشگاه ها و ساير مراکز مشابه و برقراري تعامل اثربخش مدارس با اين محيط ها، با رعايت اصل غني سازي محيط مدرسه با همكاري ساير دستگاه ها راهکار 1/ 7– فراهم آوردن زمينه هاي لازم براي نقش آفريني مدرسه به عنوان كانون كسب تجربيات تربيتي محله وجلوه اي از جامعه اسلامي و حيات طيبه با تفويض اختيار و مسئوليت به آن و استانداردسازي تمام مولف هها و عوامل درون مدرس هاي راهکار 2/ 7- نهادينه سازي و تقويت همكاري مدرسه با مراكز فرهنگي و علمي محله به ويژه مسجد وكانون هاي مذهبي و حوزه هاي علميه و مشارکت فعال مديران، معلمان و دانش آموزان در برنامه هاي مرتبط محله و نيز حضور نظا ممند و اثر بخش روحانيون توانمند و مبلغان مذهبي با تجربه در مدرسه -6 تنوع بخشي به محي طهاي يادگيري در فرايند تعليم و تربيت رسمي عمومي) 1و 3و 8( -7 افزايش نقش مدرسه به عنوان يكي از کانو نهاي پيشرفت محلي، به ويژه در ابعاد فرهنگي - اجتماعي ) 2و 1و 5و 7( 24 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهكار 3/ 7- برقراري ارتباط سازمان يافته مراكز علمي- پژوهشي با نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي در سطح ملي و منطق هاي و بهره مندي از پشتيباني علمي و تخصصي حوزه هاي علميه و موسسات آموزش عالي و مراكز آموزش فني و حرفه اي به ويژه دانشكد ههاي علوم قرآني، علوم تربيتي و روانشناسي در مدارس راهكار 1/ 8- اصلاح، ارتقاء و تغيير نگرش به آموزش و پرورش به عنوان سازمان فراگير و نيروي اثرگذار اجتماعي در خدمت اهداف رشد و تعالي كشور به ويژه اهداف فرهنگي و اجتماعي راهکار 2/ 8- ايجاد سازوکارهاي لازم براي تقويت جايگاه و منزلت فرهنگي و اجتماعي معلمان راهكار 3/ 8- بستر سازي براي حضور فعال دانش آموزان در تشکل هاي رسمي و قانوني مرتبط با اتکا به ظرفيت هاي درون و برون آموزش وپرورش از قبيل: بسيج دانش آموزي، کانو نهاي علمي و فرهنگي وانجمن اسلامي دانش آموزان راهكار 4/ 8- فراهم آوردن ساز وكار هاي قانوني براي حضور فعال و موثر مسئولين نظام تعليم و تربیت رسمی عمومی در نهاد هاي سياست گذار وتصميم ساز فرادستي به عنوان يکي از ارکان تعالي و پيشرفت همه جانبه و پايدار کشور راهكار 5/ 8 - تبيين دستاوردهاي علمي و فني تمدن اسلامي- ايراني در برنامه هاي درسي و آموزشي و تقويت باور و روحيه مسئوليت پذيري دانش آموزان براي تحقق تمدن نوين اسلامي در راستاي دستيابي به جامعه عدل مهدوي راهكار 6/ 8- تقویت شایستگ یهای حرف های و اعتقادی مدیران و معلمان و فراهم آوردن ساز و کارهای اجرایی برای مشارکت فعال و موثر ایشان در برنام ههای تربیتی و فعالی تهای پرورشی مدارس راهكار 7/ 8- تأكيد بر معلم محوري در رابطة معلم و دانش آموز در عرصه تعليم و تربيت و جلوگيري از اجراي هر سياست و برنامة نظري و عملي كه اين محوريت را مخدوش نمايد راهكار 8/ 8- مشاركت فعال آموزش وپرورش در مواجهه با نيازهاي فوري و عمومي جامعه از قبيل شیوع بیماری های فراگیر، زلزله، رفع بیسوادی، حاکمیت قوانین و مقررات، حفظ و پا یکزگی محيط زيست، خدمت به محرومين، حرك تهاي خيرخواهانه مردمي وانقلابي ازطريق برگزاري دوره ها، اردوهاي آموزشي و توجيهي براي آماده سازي مربيان ودانش آموزان راهكار 9/ 8- تعامل اثر بخش با مراکز فرهنگی و اجتماعی و استفاده از ظرفیت رسان هها – به ویژه رسانه ملی- برای تب یین جایگاه نظام تعلیم وتربیت رسمی عمومی در تولید سرمایه اجتماعی و فرهنگی و جلوگیری از کوچک انگاری نقش آن در سرنوشت آینده کشور از منظر معارف اسلامی -8 افزايش مشارکت نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي و مدرسه و معلمان و دانش آموزان در رشد و تعالي كشور در عرص ههاي ديني، فرهنگي، اجتماعي در سطح محلي و ملي به عنوان نهاد مولد سرمايه انساني، فرهنگي، اجتماعي و معنوي ) 2،5 و 7( 25 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهکار 1/ 9- ايجاد تسهيلات قانوني و سازوکارهاي تشويقي و انگيزشي لازم اعم از مادي و معنوي، براي بسط فرهنگ نيکوکاري و تعاون ، مشاركت پذيري ومشاركت جويي در جامعه و در بين دانش آموزان با الهام از آموزه هاي ديني با تاکيد بر استفاده مناسب از ظرفيت کتاب هاي درسي، مجلات و رسانه هاي آموزشي و برگزاري اردوهاي جهادي راهکار 2/ 9- ايجاد سازوکارهاي مناسب براي حفظ و ارتقاي مستمر سطح مشارکت واقفين و خيرين مدرسه ساز از قبيل نامگذاري مدارس به نام ايشان، مشارکت آنان در مديريت مدارس خيرساز، مشارکت دولت در تأمين هزينه هاي این مدارس راهکار 3/ 9- توسعه مشاركت بخش هاي دولتي و غيردولتي در انجام امور مربوط به توليد، چاپ و توزیع مواد ومنابع آموزشي در چارچوب سياس تهاي آموزش و پرورش با تأ یکد بر سیاست تولید بسته های آموزشی و سیاست چند تألیفی در کتاب های درسی راهکار 4/ 9- تقويت و گسترش مدارس غير دولتي با اصلاح و بازنگري قوانين و مقررات موجود راهكار 1/ 10 - برنام هريزي و به کارگيري امکانات و فرصت هاي اجتماعي براي اعتلاي فرهنگ عمومي در تكريم و پاسداشت مقام معلم با تاکيد بر استفاده از ظرفيت رسانه ملي راهكار 2/ 10 - استقرار نظام سنجش صلاحي تهاي عموم ي، تخصصي و حرفه اي، تعيين ملا کهاي ارزيابي و ارتقاي مرتبه )نظام رتب هبندي( علمي و تربيتي معلمان و تقويت انگيزه ارتقاء شغلي در آنان بر اساس نظام معيار اسلامي راهكار 3/ 10 - اصلاح قوانين و مقررات موجود استخدامي، مالي و اداري متناسب با حرفه های تخصصي، با مشارکت دستگا ههاي ذيربط راهكار 4/ 10 - طراحي و استقرار نظام خاص بازنشستگي فرهنگيان براي بهر همندي فزونتر از تجارب مفيد آنان -9 جلب مشارکت اركان سهيم و موثر و بخش عمومي و غيردولتي در تعليم و تربيت رسمي عمومي) 5و 2و 7( 10 - ارتقاء منزلت اجتماعي و جايگاه حرف هاي منابع انساني با تاكيد بر نقش الگويي و جايگاه معلم ) 4و 2( 26 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهكار 1/ 11 - استقرار نظام ملي تربيت معلم و راه اندازي دانشگاه ويژه فرهنگيان با رويکرد آموزش تخصصي و حرف هاي تربيت محور توسط وزارت آموزش و پرورش با همكاري دستگاه هاي ذيربط راهكار 2/ 11 - طراحي و ارتقاي نظام تربيت حرفه اي معلمان در آموزش و پرورش با تاكيد بر حفظ تعامل مستمر دانشجو معلمان با مدارس و نهادهاي علمي و پژوهشي در طي اين دوره و فراهم آوردن امكان كسب تجربيات واقعي از كلاس درس و محيط هاي آموزشي راهكار 3/ 11 - ايجاد سازوکارهاي لازم براي جذب و نگهداشت استعدا دهاي برتر و برخوردار از صلاحيت هاي ديني، اخلاقي، انقلابي و شخصيتي به رشته هاي تربيت معلم با تاکيد بر تقويت انگيزه هاي معنوي و مادي معلمان از قبيل برقراري حقوق و دستمزد در دوران تحصيل، ارتقاي سطح آموزشي و تجهيزاتي مراکز ذيربط، ايجاد نظام بازآموزي مستمر علمي و تسهيل در ادامه تحصيل با توجه به رتبه بندي معلمان راهكار 4/ 11 - ايجاد نظام ارزيابي صلاحيت معلمان شامل شايستگي هاي، اخلاقي، اعتقادي، انقلابي ، حرف هاي و تخصصي و ارزشيابي متناسب با مبانی و اهداف سند تحول راهبردی راهكار 5/ 11 - ایجاد انعطاف در برنامه های درسی تربیت معلم متناسب با تحولات علمی و نیازهای نظام تعليم وتربیت رسمی عمومی با تا یکد بر رو کیرد تلفیقی و به روز رسانی توانمندی های تربیتی و تخصصی معلمان راهكار 6/ 11 - استقرار سازوكا رهاي ارتقاي توانمندي هاي معلمان براي مشاركت موثر آنان در برنامه ريزي درسي در سطح مدرسه، به ويژه ساز وكار هايي كه به تقويت هويت حرفه اي آنان مي انجامد راهكار 7/ 11 - توسع هي زمينه پژوهشگری و افزايش توانمندي هاي حرفه اي به شکل فردي و گروهي ميان معلمان و تبادل تجارب و دستاوردها در سطح محلي وملي و ايجاد فرصت هاي باز آموزي مستمر علمي و تحقيقاتي و مطالعاتي و برگزاري جشنواره هاي الگوي تدريس برتر و اختصاص اعتبارات خاص براي فعاليت هاي پژوهشي معلمان راهكار 8/ 11 - برنامه ريزي براي كارآموزي و كارورزي دانشجو معلمان در کنار تربيت معلم و بررسي نظريات جديد تعليم وتربيت راهکار 9/ 11 - رصد کردن تحولات نظام آموزش و پرورش و تربيت معلم و تحولات علمي در حوزه علوم تربيتي در سطح منطقه، جهان اسلام و بين الملل و بومي سازي تجربيات و يافته هاي مفيد آنها و بهره مندي آگاهانه از آنها در چارچوب نظام معيار اسلامي -11 باز مهندسي سیاستها و باز تنظيم اصول حاکم بر برنام هي درسي تربيت معلم با تأکيد بر کارورزي و انطباق سطح شايستگ يهاي حرف هاي معلمان در سطح ملي و جهاني با مقتضيات الگوي برنامة درسي در نظام تعليم و تربيت و طراحي سياست هاي مناسب براي ارتقاي شيوه هاي جذب، تربيت و نگهداشت معلمان در آموزش و پرورش ) 1،2،4،7 و 8( 27 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهکار 10 / 11 - جلب مشاركت دانشگاه هاي برتر و حوزه هاي علميه در امر تربيت تخصصي- حرفه اي و ديني معلمان، كارشناسان و مديران با همكاري دانشگاه فرهنگيان راهکار 11 / 11 – مشارکت فعال در تعاملات بين المللي، با اولويت جهان اسلام و انعكاس نظريات و تجربيات موفق داخلي در محافل و مراكز علمي جهاني راهكار 12 / 11 - بهینه سازی سیاست ها و برنامه های نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي برای افزایش کارآیی و اثربخشی مدارس خارج از کشور با تأ یکد بر بازنگری جداول آموزشی و محتوای کتب درسی، به کارگیری نیروهای متعهد، توانمند و مجرب و متناسب سازی فضای فیز کیی اين مدارس راهكار 1/ 12 - بهينه سازي نظام پرداخت ها، مبتني بر شايستگي ها و بر اساس رويکرد رقابتي. راهكار 2/ 12 - فراهم آوردن تسهيلات و امتيازات مناسب براي جذب و نگهداشت نيرو هاي كارآمد در دوره ابتدایي و تقويت نگاه تخصصي زيربنايي به اين دوره تحصيلي راهكار 3/ 12 - ايجاد سازوکارهاي قانوني براي افزايش انگيزه معلمان و مربيان با ساماندهي مناسب خدمات و امكانات رفاهي و رفع مشكلات مادي و معيشتي آنان راهکار 1/ 13 - اصلاح قوانين و مقررات موجود در راستاي تقويت نقش شورا هاي آموزش و پرورش استان ها و مناطق و مدارس متناسب با مقتضيات تربيتي راهکار 2/ 13 - افزايش کارآمدي شوراهاي درون مدرسه )مانند شوراي معلمان و شوراي دانش آموزان( با تفويض برخي از اختيارات اداره و مدرسه به آنان و فراهم آوردن زمينه مشارکت بيشتر ايشان در فرايند تعليم و تربيت مدرسه راهكار 1/ 14 - طراحي و ساخت فضا هاي تربيتي متناسب با اقتضائات برنامه ي درسي، استاندار دهاي تربيتي، تحولات جمعيتي ، اصول شهرسازي و معماري و شرايط اقليمي با تأكيد بر استفاده از فناوري هاي نوين ساخت و تجهيزات آموزشي ورعايت الگوي معماري -12 برقراري الگوي جبران خدمات و تأمين رفاه نيروي انساني درخور منزلت فرهنگيان با توجه به لزوم تمام وقت شدن آنان) 4و 3و 7( -13 افزايش نقش شوراهاي آموزش و پرورش استان، مناطق و مدارس در تقويت فعالي تهاي تربيتي استان و منطقه و مدرسه در چارچوب سياس تها و برنام ههاي ملي) 5و 2و 4و 7( -14 ايجاد و متناسب سازي فضاهاي تربيتي با ويژگ يها ونيازهاي دانش آموزان و اقتضائات فرهنگ اسلامي - ايراني و شرایط اقليمي، فرهنگي و جغرافيايي ) 6و 7و 3( 28 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش اسلامي- ايراني و توجه ويژه به نقش محوري نمازخانه در طراحي و معماري اسلامي راهکار 2/ 14 - متناسب سازی فضاهای فيزيكي، آموزشی و تربیتی با نیازهای ویژه و تفاوت های جنسیتی دانش آموزان با تأ یکد بر فراهم آوردن الزامات نهادینه سازی فرهنگ ايماني و عفاف و پوشش و رعايت احكام محرّميت در محيط راهكار 3/ 14 - اهتمام به طراحی، ساخت و تجهیز مناسب نمازخانه، کتابخانه، آزمایشگاه، فضای سبز و فضای ورزشی در تمام مدارس به عنوان محیط تعليم و تربيت راهكار 1/ 15 -تدوين منابع علوم انساني مبتني بر جهان بيني اسلامي و با هدف توأمان هدايت، تعالي و مديريت فرد و جامعه راهکار 2/ 15 - تدوین برنامه به منظور فرهنگ سازی در جهت تب یین و تقویت منزلت علوم انسانی و پرهیز از غلبه رو کیرد تجربی و فنی در دوره های آموزش رسمی عمومی راهکار 3/ 15 - شناسایی استعدادهای برتر و هدایت آنها به ادامه تحصیل در رشت ههای علوم انسانی و زمین هسازی برای تقویت و تعمیق فعالی تهای علمی پژوهشی آنها در دور ههای آموزش عالی راهکار 4/ 15 - جذب و تربیت معلمان مستعد، آگاه و متعهد برای تدریس در درس های علوم انسانی، دانش افزایی مستمر معلمان در حین خدمت و ارتقاء شأن و منزلت فرهنگی و اجتماعی آنها راهکار 5/ 15 - اصلاح و بازتدوین متون و مواد آموزشی دروس علوم انسانی در سطوح مختلف بر اساس آموزه ها و معارف دینی و با مشارکت حوزه های علمیه راهکار 6/ 15 - گسترش و تقویت مدارس و مجموعه های آموزشی تربیتی خاص علوم انسانی در سراسر کشور راهكار 1/ 16 - ايجاد تنوع در فرصت هاي تربيتي در مراكز آموزشي و تربيتي براي پاس خگویي به نياز هاي دانش آموزان راهكار 2/ 16 - رعايت اقتضائات هويت جنسيتي ) پسران و دختران ( و ويژگي هاي دوران بلوغ دانش آموزان در برنامه هاي درسي و روش ها وبرنامه هاي تربيتي ضمن توجه به هويت مشترک آنان راهكار 3/ 16 - توجه كافي به شرايط روحي دانش آموزان در سنين بلوغ و ارائه مشاوره و آموزش هاي ديني و اخلاقي متناسب با آنها -15 اصلاح محتوا ، ارتقاي جايگاه ، افزايش کيفيت و کارآمدي علوم انساني در نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي مبتني برمباني ديني در چارچوب نظام معيار اسلامي) 1و 2( -16 تنوع بخشي در ارائ هي خدمات آموزشي و فرص تهاي تربيتي متناسب با مصالح جامعه، نيازها و علایق دانش آموزان در راستاي شكوفايي استعدادهاي آنها ) 3و 2و 7( 29 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهكار 1/ 17 - توسعة ضريب نفوذ شبكه ملي اطلاعات و ارتباطات )اينترانت( در مدارس با اولويت پرکردن شکاف ديجيتالي بین مناطق آموزشی و ایجاد ساز و کار مناسب برای بهره برداری بهینه و هوشمندانه توسط مربيان و دانش آموزان در چارچوب نظام معيار اسلامي. راهكار 2/ 17 - تولید و به کارگیری محتوای الکترون کیی متناسب با نیاز دانش آموزان و مدارس با مشارکت بخش دولتی و غیردولتی و الکترون کیی کردن محتوای کتاب های درسی بر اساس برنامه درسی ملی )با تا یکد بر استفاده از ظرفیت چند رسانه ای( تا پایان برنامه پنجم توسعه کشور راهکار 3/ 17 - اصلاح و به روزآوري روش هاي تعليم و تربيت با تأكيد بر روش هاي فعال، گروهي، خلاق با توجه به نقش الگويي معلمان راهكار 4/ 17 - گسترش بهره برداری از ظرفیت آموزش های غیرحضوری و مجازی در برنامه هاي آموزشي و تربيتي ویژه معلمان، دانش آموزان و خانواده های ایرانی در خارج از کشور بر اساس نظام معیار اسلامی و با رعايت اصول تربيتي از طريق شبكه ملي اطلاعات و ارتباطات راهکار 1/ 18 – مناسب سازي فرهنگ سازماني بر اساس معيارهاي اخلاق اسلامي با تاكيد بر تقويت روحيه اخوت و تعاون، خلاقيت و آموزش مستمر راهکار 2/ 18 - تامين تسهيلات و امكانات و ايجاد ساز و کارهاي کارا و اثربخش در آموزش هاي ضمن خدمت معلمان و تقويت انگيزه و مهارت حرفه اي براي يادگيري مداوم راهکار 3/ 18 - ايجاد شبکه ي پژوهشي فعال و فراگير در درون ساختار نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي با استفاده از فناوري هاي نوين و در قالب شبكه ملي اطلاعات و ارتباطات راهکار 4/ 18 - استفادة بهينه از دانش و تجربه نخبگان و پيشکسوتان آموزش وپرورش راهکار 5/ 18 - استقرار نظام خلاقيت و نوآوري در آموزش و پرورش در راستاي تربيت جامع و بالندگي معنوي و اخلاقي و حمايت مادي و معنوي از مديران، مربيان و دانش آموزان خلاق و نوآور و كارآفرين -17 ارتقاي کيفيت فرايند تعليم و تربيت با تکيه بر استفاده هوشمندانه از فناور يهاي نوین ) 7،1،2،3 ( -18 تغيير و نوآوري در نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي با رويکرد تعالی بخش ، پويا و بالنده ) 7و 1و 2( 30 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهکار 1/ 19 - ايجاد سازوکارهاي قانوني و ساختار مناسب براي سنجش و ارز شيابي عملکرد نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي راهكار 2/ 19 - طراحي و اجراي نظام ارزشيابي نتیجه محور بر اساس استانداردهاي ملي براي گذر از دوره هاي تحصيلي و رويكرد ارزشيابي فرايندمحور در ارتقای پايه هاي تحصيلي دورة ابتدايي و رويكرد تلفيقي ) فرآیندمحور و نتیجه محور ( در ساير پاي ههاي تحصيلي راهکار 3/ 19 - ايجاد نظام رتبه بندي مدارس و موسسات آموزش و پرورش به منظور شفاف سازي عملكرد و ارتقاء كيفيت و تقويت انگيزه هاي رقابت منطقی و علمی بین آنان راهكار 4/ 19 - ارتقاء جايگاه ايران در ارزيابي هاي كيفيت جهاني در چارچوب معيارهاي اسلامي و معرفي الگوي تعليم و تربيت اسلامي به جهان راهکار 1/ 20 – مديريت بهينة منابع و مصارف و شفاف سازي عملکرد مالي نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي راهكار 2/ 20 - شفاف سازي و برنامه ريزي براي افزايش سهم اعتبارات آموزش و پرورش از توليد ناخالص داخلي به میزان مناسب راهكار 3/ 20 - اولويت بخشي به آموزش ابتدايي در تامين و تخصيص منابع راهکار 4/ 20 - افزايش سهم هزينه هاي غيرپرسنلي در بودجه جاري آموزش و پرورش به ميزان مناسب به منظور ارتقاء آموزش و تربيت راهکار 5/ 20 - طراحي ساز وکارهاي تنوع بخشي به منابع مالي دولتي و غيردولتي از قبيل موقوفات و امور خيريه راهکار 6/ 20 - بهينه سازي بهره برداري از منابع مادي و فيزيكي و تبديل به احسن کردن آنها و طراحي استانداردهاي مصرف و تعبيه ساز و كارهاي پيشگيري از اسراف و تبذير راهكار 7/ 20 - تقويت مشاركت عمومي در آموزش و پرورش با حفظ كاركردهاي سياستگذاري و نظارتي نظام از طريق تسهیل تاسيس مدارس غير دولتي وحمايت از فعاليت هاي آموزشي آنان راهكار 1/ 21 - اصلاح و بازنگري ساختار دوره هاي آموزشي بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی -19 استقرار نظام ارز شيابي و تضمين کيفيت در تعليم و تربيت رسمي عمومي) 7و 2و 4( -20 تأمين، تخصيص و تنوع بخشي به منابع مالي، مديريت مصارف متناسب با نيا زهاي کمّي و کيفي نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي) 6و 7و 3( 21 . بازنگري و باز مهندسي ساختارها و روي هها و رو شها ) 7و 1و 2( 31 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهكار 2/ 21 - استقرار نظام مكان يابي مدارس بر اساس سامانه ي آمايش سرزمين و تحولات جمعیتی )ناظر به 50 سال آینده( راهكار 3/ 21 - طراحی و استقرار نظام جامع هدایت تحصیلی و استعدادیابی به منظور هدایت دانش آموزان به سوی رشته ها و حِرَف و مهارت هاي مورد نیاز حال و آینده کشور متناسب با استعدادها، علاقه مندی و توانایی های آنان راهكار 4/ 21 - استقرار نظام راهنمائي و مشاوره تربیتی مبتني بر مباني اسلامي و افزايش نقش معلمان در اين زمينه و به كارگيري مشاوران متخصص براي ايفاي وظائف تخصصي در تمام پایه های تحصیلی راهكار 5/ 21 - ساماندهی ساعات کار مربیان برای حضور تمام وقت در مدارس شامل ساعات تدریس و ساعات اختصاص یافته به سایر فعالیت های تربیتی مرتبط در مدرسه با توجه به ضرورت جبران خدمت مناسب ايشان راهكار 6/ 21 - تحول در ساختار و مدیریت زمان آموزش در مدارس و تعيين و متناسب سازي ساعات و روزهاي آموزشی در طول هفته راهكار 7/ 21 - اولویت بخشی به رو کیرد مدیریت مجتمع های آموزشی و تربیتی به منظور اعمال مدیریت کیپارچه تربیتی در طول مدت تحصیل دانش آموزان و ایجاد فرصت بیشتر برای ارتقای فعالیت های آموزشی و تربیتی راهكار 8/ 21 - استقرار و استفاده از نظام «دوري 12» در سازما ندهي معلمان در سه پايه اول ابتدايي. راهكار 9/ 21 - حاكميت برنامه محوري به جاي كتاب محوري و توليد بسته آموزشي در برنامه هاي درسي با رعايت اصل معلم محوري راهكار 10 / 21 - باز طراحي و ساماندهي تقويم سال تحصيلي با رعايت انعطاف و توجه به شرايط اقليمي و با تاكيد بر بهينه سازي تعطيلات راهكار 1/ 22 - نهادينه كردن برنامه محوري در سطوح مختلف مديريت نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي راهكار 2/ 22 - ايجاد ساز و كارهاي لازم براي تربيت و نگهداشت مديران و راهبران آموزشي و تربيتي و تلاش براي افزايش ثبات مديريت در مجموعه نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي راهکار 3/ 22 - طراحي و اجراي الگوي بالندگي شغلي– حرف هاي براي منابع انساني 22 . ارتقاء و بهبود مستمر کيفيت نظام كارشناسي، مديريت و راهبري آموزشي و تربيتي در نظام تعليم وتربيت رسمي عمومي) 7و 2و 4( -12 نظام دوري عبارت است از همراهي معلم با دانش آموزان در چند پايه تحصيلي . 32 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش راهكار 4/ 22 - انجام مطالعات راهبردی آينده نگر در آموزش و پرورش و تدوین برنامه های آینده پژوهانه و اجرای آن با هماهنگي دستگا ههاي ذيربط در آموزش وپرورش راهکار 5/ 22 - اصلاح ساختار اجرايي و كاهش تعداد واحدهاي اداري، متناسب با مديريت كار آمد و اثربخش راهكار 6/ 22 - گزينش مديران در سطوح مختلف بر اساس شايسته سالاري و پيشگامي آنان در ارزشهاي الهي و انساني و معيارهاي علمي، كارآمدي و باور به اهداف نظام تعليم و تربيت رسمي راهكار 1/ 23 - استفاده بهینه از ظرفيت هاي موجود براي گسترش فرهنگ تفكر و پژوهش در بين مدیران، مربيان و تأمين پژوهشگر مورد نیاز نظام تعلیم وتربیت رسمی عمومی و حمایت از پژوهشگران فعال و مجرب راهكار 2/ 23 - تدوين نظام جامع حمايت از پژوهشگران حوزه آموزش و پرورش و هدايت موضوعات و اهداف پژوهشي در راستاي تحقق اهداف تعليم و تربيت رسمي راهكار 3/ 23 - حمايت هاي مادي و معنوي از طر حهاي موفق و نوآوري هاي تربيتي بوم ي، مستند سازي و انتشار يافته هاي پژوهشي در داخل و خارج از كشور و ايجاد بانك اطلاعاتي فعال و كارآمد راهكار 4/ 23 - حماي تهاي مادي و معنوي از كرس يهاي نظريه پردازي در علوم تربيتي و رو شهاي تعليم و تربيت و فراهم آوردن زمينه كاربست يافت ههاي جديد و نوآوري در مدارس و نظام تعليم وتربيت رسمي عمومي با همكاري حوز ههاي علميه، دانشگا هها و مراكز علمي و پژوهشي 23 . توسع هي ظرفيت پژوهش و نو آوري، نظري هپردازي و مستند سازي تجربيات تربيتي بومي) 8و 2و 7( 33 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش فصل هفتم چارچوب نهادي و نظام اجرايي تحول بنيادين آموزش و پرورش برای تحقق اهداف و برنامه های سند ملی آموزش و پرورش در افق چشم انداز، سیاست گذاری، برنامه ریزی و نظارت بر فرایند تحول بنیادین در دو سطح به شرح زیر صورت م یپذیرد : سیاست گذاری و تصمیم گیری کلان و نیز ارزیابی و نظارت راهبردی فرایند تحول بنیادین نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی بر پایه این سند بر عهده شورای عالی انقلاب فرهنگی م یباشد الف- شورای عالی آموزش و پرورش با استفاده از همة ظرفيت وزارت آموزش و پرورش و ساير نهادها و امكانات كشور مسئولیت بررسی، تصویب و ابلاغ سیاست های اجرایی، طراحی سازکار تحقق اهداف، اصلاح ساختارها و فرایندهای مربوط، به روز آوری و ترمیم، هماهنگی و انسجام در سیاست ها و برنام هها و نظارت بر حسن اجرای برنام ههای تحول راهبردی را بر عهده دارد و گزارش پیشرفت اجرای سند و چگونگی عملکرد وزارت آموزش و پرورش را به صورت سالانه به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه م یدهد. ب- وزارت آموزش و پرورش مسئولیت نهادینه سازی و اجرای سند ملی آموزش و پرورش )شامل بنیا نهای نظری و سند تحول راهبردی( و طراحی و تدوین برنام ههای اجرایی سند تحول راهبردی را برعهده دارد و حداکثر ظرف مدت کی سال پس از تصویب این سند، برنام ههای خود )به ویژه برنام ههای زیر نظا مهای اصلی ( را به تصویب شورای عالی آموزش و پرورش می رساند. ج- وزارت آموزش و پرورش موظف است با تربیت، به کارگیری و سازماندهی نیروهای توانمند و واجد شرایط، تأمین و بسیج امکانات و منابع، تدوین برنام ههای اجرایی کوتاه مدت و میان مدت در سطح ملی و استانی، اصلاح قوانین و مقررات، و جلب مشارکت و همکاری سایر دستگاه ها و نهادها اقدامات لازم برای تحقق مفاد سند را معمول دارد. د- تمام دستگا هها و نهادها، به ویژه رسانه ملی، موظفند در چارچوب این سند، همکاری لازم 7-1 سياست گذاري، نظارت و ارزيابي در سطح كلان 7-2 برنام هريزي و نظام اجرايي 34 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش با نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی را برای تحقق اهداف تحول بنیادین آموزش و پرورش معمول دارند. گزارش نحوه و میزان همکاری دستگاه ها به صورت سالانه توسط وزیر آموزش و پرورش به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه خواهد شد. فرایند ترمیم سند تحول راهبردی نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران در افق چشم انداز در بازه های زمانی 5 ساله از تاریخ تصویب آن و مطابق با بنیا نهای نظری سند ملی )فلسفه تعلیم و تربیت در جمهوری اسلامی ایران، فلسفه تعلیم وتربیت رسمی عمومی در جمهوری اسلامی ایران، رهنامه نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی در جمهوری اسلامی ایران ( پس از تصويب شوراي عالي آموزش و پرورش به تصويب نهايي شوراي عالي انقلاب فرهنگي خواهد رسيد. 7-3 نح وة ترميم و بروزرساني سند تحول راهبردي نظام تعليم و تربيت رسمي عمومي 35 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش اين سند مشتمل بر 7 فصل در جلسات 681 ، 682 ، 683 ، 684 ، 685 ، 686 ، 687 ، 688 ، 690 ، 691 ، 692 ، 694 ، 695 ، 696 و 697 مورخ 12 / 11 / 89 ، 26 / 11 / 89 ، 3/ 12 / 89 ، 10 / 12 / 89 ، 89/12/17 ، 90/1/23 ، 90/2/6 ، 90/2/20 ، 90/3/31 ، 90/4/14 ، 90/4/21 ، 90/5/4 ، 90/6/15 ، 90/6/22 و 5/ 7/ 90 شوراي عالي انقلاب فرهنگي به تصويب نهايي رسيد و از تاريخ ابلاغ لاز مالاجرا است و كليه مصوبات و سياست هاي قبلي در موارد مغايرت با آن منسوخ و بلااثر و در ساير موارد براساس آن مورد بازنگري و اصلاح قرار م يگيرند 36  

درس پژوهي   شماره 2

رويكردي جديد در حوزه تعليم وتربيت 

قانون تجارت قسمت اول

باب اول
تجار و معاملات تجارتي
ماده 1 - تاجركسي است كه شغل معمولي خودرامعاملات تجارتي قراربدهد.
ماده 2 - معاملات تجارتي ازقرارذيل است :
1 - خريد يا تحصيل هرنوع مال منقول به قصد فروش يا اجاره اعم از اين كه تصرفاتي درآن شده يانشده باشد.
2 - تصدي بحمل و نقل از راه خشكي يا آب يا هوا به هرنحوي كه باشد.
3 - هرقسم عمليات دلالي ياحق العمل كاري (كميسيون )وياعاملي و همچنين تصدي بهر نوع تاسيساتي كه براي انجام بعضي امور ايجاد ميشود ازقبيل تسهيل معاملات ملكي ياپيداكردن خدمه ياتهيه ورسانيدن ملزومات وغيره .
4 - تاسيس و بكار انداختن هرقسم كارخانه مشروط براين كه براي رفع حوائج شخصي نباشد.
5 - تصدي بعمليات حراجي
6 - تصدي بهرقسم نمايشگاههاي عمومي .
7 - هرقسم عمليات صرافي وبانكي
8 - معاملات برواتي اعم ازاين كه بين تاجرياغيرتاجرباشد.
9 - عمليات بيمه بحري وغيربحري .
10 - كشتي سازي وخريد و فروش كشتي وكشتي راني داخلي ياخارجي و معاملات راجعه به آنها.
ماده 3 - معاملات ذيل به اعتبار تاجر بودن متعاملين يا يكي ازآنها تجارتي محسوب مي شود -
1 - كليه معاملات بين تجاروكسبه وصرافان وبانكها.
2 - كليه معاملاتي كه تاجرياغيرتاجربراي حوائج تجارتي خودمي نمايد.
3 - كليه معاملاتي كه اجزاء يا خدمه يا شاگرد تاجربراي امورتجارتي ارباب خودمي نمايد.
4 - كليه معاملات شركتهاي تجارتي .
ماده 4 - معاملات غيرمنقول به هيچ وجه تجارتي محسوب نمي شود.
ماده 5 - كليه معاملات تجارتجارتي محسوب است مگراينكه ثابت شود معامله مربوط به امورتجارتي نيست .
باب دوم
دفاترتجارتي ودفترثبت تجارتي
فصل اول دفاترتجارتي
ماده 6 - هرتاجري به استثناي كسبه جزءمكلف است دفاترذيل يادفاتر ديگري راكه وزارت عدليه به موجب نظامنامه قائم مقام اين دفاترقرارميدهد داشته باشد :
1 - دفترروزنامه .
2 - دفتركل .
3 - دفتردارائي .
4 - دفتركپيه .
ماده 7 - دفترروزنامه دفتري است كه تاجربايدهمه روزه مطالبات و ديون ودادستدتجارتي ومعاملات راجع به اوراق تجارتي (ازقبيل خريدوفروش و ظهرنويسي )وبطوركلي جميع واردات وصادرات تجارتي خودرابه هراسم ورسمي كه باشدووجوهي راكه براي مخارج شخصي خودبرداشت مي كنددرآن دفترثبت نمايد.
ماده 8 - دفتركل دفتري است كه تاجربايدكليه معاملات رالااقل هفته يك مرتبه ازدفترروزنامه استخراج وانواع مختلفه آن راتشخيص وجداكرده هر نوعي رادرصفحه مخصوصي درآن دفتربطورخلاصه ثبت كند.
ماده 9 - دفتردارائي دفتري است كه تاجربايدهرسال صورت جامعي از كليه دارائي منقول وغيرمنقول وديون ومطالبات سال گذشته خودرابه ريز ترتيب داده درآن دفترثبت وامضاءنمايدواين كاربايدتاپانزدهم فروردين سال بعدانجام پذيرد.
ماده 10 - دفتركپيه دفتري است كه تاجربايدكليه مراسلات ومخابرات وصورت حسابهاي صادره خودرادرآن به ترتيب تاريخ ثبت نمايد.
تبصره - تاجربايدكليه مراسلات ومخابرات وصورت حسابهاي وارده را نيزبه ترتيب تاريخ ورودمرتب نموده ودرلفاف مخصوصي ضبط كند.
ماده 11 - دفاترمذكوردر ماده 6به استثناءدفتركپيه قبل ازآنكه در آن چيزي نوشته شودبه توسط نماينده اداره ثبت (كه مطابق نظامنامه وزارت عدليه معين مي شود)امضاءخواهدشد.براي دفتركپيه امضاءمزبورلازم نيست . ولي بايداوراق آن داراي نمره ترتيبي باشد.درموقع تجديدساليانه هردفتر مقررات اين ماده رعايت خواهدشد.حق امضاءازقرارهرصدصفحه باكسورآن دو ريال وبعلاوه مشمول ماده 135 قانون ثبت اسناداست .
ماده 12 - دفتري كه براي امضاءبه متصدي امضاءتسليم مي شودبايدداراي نمره ترتيبي وقيطان كشيده باشدومتصدي امضاءمكلف است صفحات دفتررا شمرده درصفحه اول وآخرهردفترمجموع عدصفحات آن راباتصريح به اسم ورسم صاحب دفترنوشته باقيدتاريخ امضاءودوطرف قيطان رابامهرسربي كه وزات عدليه براي مقصودتهيه مي نمايد.منگنه كند ، لازم است كليه اعدادحتي تاريخ باتمام حروف نوشته شود.
ماده 13 - كليه معاملات وصادرات وواردات دردفاترمذكوره فوق بايد به ترتيب تاريخ درصفحات مخصوصه نوشته شود - تراشيدن وحك كردن وهمچنين جاي سفيدگذاشتن بيش ازآنچه كه دردفترنويسي معمول است ودرحاشيه ويابين سطورنوشتن ممنوع است وتاجربايدتمام آن دفاترراازختم هرسالي لااقل تا10 سال نگاه دارد.
ماده 14 - دفاترمذكوردر ماده 6وسايردفاتري كه تجاربراي امورتجارتي خودبكارمي برنددرصورتي كه مطابق مقررات اين قانون مرتب شده باشدبين تجار ، درامورتجارتي سنديت خواهدداشت ودرغيراين صورت فقط برعليه صاحب آن معتبرخواهدبود.
ماده 15 - تخلف از ماده 6و ماده 11مستلزم دويست تاده هزارريال جزاي نقدي است ، اين مجازات رامحكمه حقوق راساوبدون تقاضاي مدعي العموم مي تواندحكم بدهدواجراي آن مانع اجراي مقررات راجع به تاجرورشكسته كه دفترمرتب نداردنخواهدبود.

فصل دوم
دفترثبت تجارتي
ماده 16 - درنقاطي كه وزارت عدليه مقتضي دانسته ودفترثبت تجارتي تاسيس كندكليه اشخاصي كه درآن نقاط به شغل تجارت اشتغال دارنداعم از ايراني وخارجي به استثناءكسبه جزءبايددرمدت مقرراسم خودرادردفترثبت تجارتي به ثبت برسانندوالابه جزاي نقدي ازدويست تادوهزارريان محكوم خواهندشد.
ماده 17 - مقررات مربوطه به دفترثبت تجارتي راوزارت عدليه با تصريح به موضوعاتي كه بايدبه ثبت برسدبه موجب نظامنامه معين خواهدكرد.
ماده 18 - شش ماه پس ازالزامي شدن ثبت تجارتي هرتاجري كه مكلف به ثبت است بايددركليه اسنادوصورت حساب هاونشريات خطي ياچاپي خوددر ايران تصريح نمايدكه درتحت چه نمره به ثبت رسيده والاعلاوه برمجازات مقرر درفوق به جزاي نقدي ازدويست تادوهزارريال محكوم مي شود.
ماده 19 - كسبه جزءمذكوردراين فصل وفصل اول مطابق مقررات نظامنامه وزارت عدليه تشخيص مي شوند.

باب سوم
شركتهاي تجارتي
فصل اول
دراقسام مختلف شركتهاوقواعدراجعه به آنها
ماده 20 - شركتهاي تجارتي برهفت قسم است :
1 - شركت سهامي .
2 - شركت بامسئوليت محدود.
3 - شركت تضامني
4 - شركت مختلط غيرسهامي .
5 - شركت مختلط سهامي .
6 - شركت نسبي .
7 - شركت تعاوني توليدومصرف .
مبحث اول
شركتهاي سهامي
بخش 1
تعريف وتشكيل شركت سهامي
ماده 1 - شركت سهامي شركتي است كه سرمايه آن به سهام تقسيم شده و مسئوليت صاحبان سهام محدودبه مبلغ اسمي سهام آنهااست .
ماده 2 - شركت سهامي شركت بازرگاني محسوب مي شودولواينكه موضوع عمليات آن اموربازرگاني نباشد.
ماده 3 - در شركت سهامي تعدادشركاءنبايدازسه نفركمترباشد.
ماده 4 - شركت سهامي به دونوع تقسيم مي شود -
نوع اول - شركتهائي كه موسسين آنهاقسمتي ازسرمايه شركت راازطريق فروش سهام به مردم تامين مي كنند.اينگونه شركتها شركت سهامي عام ناميده مي شوند.
نوع دوم - شركتهائي كه تمام سرمايه آنهادرموقع تاسيس منحصراتوسط موسسين تامين گرديده است .اينگونه شركتها ، شركت سهامي خاص ناميده مي شوند.
تبصره - در شركتهاي سهامي عام عبارت " شركت سهامي عام "ودر شركتهاي سهامي خاص عبارت " شركت سهامي خاص "بايدقبل ازنام شركت يابعدازآن بدون فاصله بانام شركت دركليه اوراق واطلاعيه هاوآگهي هاي شركت بطورروشن وخواناقيدشود.
ماده 5 - درموقع تاسيس سرمايه شركتهاي سهامي عام ازپنج ميليون ريال وسرمايه شركتهاي سهامي خاص ازيك ميليون ريال نبايدكمترباشد.
درصورتي كه سرمايه شركت بعدازتاسيس بهرعلت ازحداق مذكوردراين ماده كمترشودبايدطرف يكسال نسبت به افزايش سرمايه تاميزان حداقل مقرر اقدام بعمل آيديا شركت به نوع ديگري ازانواع شركتهاي مذكوردر قانون تجارت تغييرشكل يابدوگرنه هرذينفع مي تواندانحلال آن راازدادگاه صلاحيتداردرخواست كند.
هرگاه قبل ازصدور راي قطعي موجب درخواست انحلال منتفي گردد دادگاه رسيدگي راموقوف خواهدنمود.
ماده 6 - براي تاسيس شركتهاي سهامي عام موسسين بايد اقلا بيست درصد سرمايه شركت راخودتعهد كرده و لااقل سي وپنج درصدمبلغ تعهدشده رادرحسابي بنام شركت درشرف تاسيس نزديكي از بانكها سپرده سپس اظهارنامه اي به ضميمه طرح اساسنامه شركت وطرح اعلاميه پذيره نويسي سهام كه به امضاءكليه موسسين رسيده باشددرتهران به اداره ثبت شركتهاودرشهرستانهابه دايره ثبت شركتهاودرنقاطي كه دايره ثبت شركتهاوجودنداردبه اداره ثبت اسناد واملاك محل تسليم ورسيددريافت كنند.
تبصره - هرگاه قسمتي ازتعهدموسسين بصورت غيرنقدباشدبايدعين آن يامدارك مالكيت آنرادرهمان بانكي كه براي پرداخت مبلغ نقدي حساب بازشده است توديع وگواهي بانك رابه ضميمه اظهارنامه وضمائم آن به مرجع ثبت شركتهاتسليم نمايند.
ماده 7 - اظهارنامه مذكوردر ماده 6بايدباقيدتاريخ به امضاءكليه موسسين رسيده وموضوعات زيرمخصوصادرآن ذكرشده باشد.
1 - نام شركت .
2 - هويت كامل واقامتگاه موسسين .
3 - موضوع شركت .
4 - مبلغ سرمايه شركت وتعيين مقدارنقدوغيرنقدآن به تفكيك .
5 - تعدادسهام بانام وبي نام ومبلغ اسمي آنهاودرصورتي كه سهام ممتاز
نيزموردنظرباشدتعيين تعداد و خصوصيات و امتيازات اينگونه سهام .
6 - ميزان تعهدهريك ازموسسين ومبلغي كه پرداخت كرده اندباتعيين شماره حساب ونام بانكي كه وجوه پرداختي درآن واريزشده است .درموردآورده غيرنقدتعيين اوصاف ومشخصات وارزش آن بنحوي كه بتوان ازكم وكيف آورده غيرنقداطلاع حاصل نمود.
7 - مركزاصلي شركت .
8 - مدت شركت .
ماده 8 - طرح اساسنامه بايدباقيدتاريخ به امضاءموسسين رسيده ومشتمل برمطالب زيرباشد :
1 - نام شركت .
2 - موضوع شركت بطورصريح ومنجز.
3 - مدت شركت .
4 - مركزاصلي شركت ومحل شعب آن اگرتاسيس شعبه موردنظرباشد.
5 - مبلغ سرمايه شركت وتعيين مقدارنقدوغيرنقدآن به تفكيك .
6 - تعدادسهام بي نام وبانام ومبلغ اسمي آنهاودرصورتي كه ايجادسهام ممتازموردنظرباشدتعيين تعدادوخصوصيات وامتيازات اينگونه سهام .
7 - تعيين مبلغ پرداخت شده هرسهم ونحوه مطالبه بقيه مبلغ اسمي هر سهم ومدتي كه ظرف آن بايدمطالبه شودكه بهرحال ازپنج سال متجاوزنخواهد بود.
8 - نحوه انتقال سهام بانام .
9 - طريقه تبديل سهام بانام به سهام بي نام وبالعكس .
10 - درصورت پيش بيني امكان صدوراوراق قرضه ، ذكرشرايط وترتيب
آن .
11 - شرايط وترتيب افزايش وكاهش سرمايه شركت .
12 - مواقع وترتيب دعوت مجامع عمومي .
13 - مقررات راجع به حدنصاب لازم جهت تشكيل مجامع عمومي وترتيب اداره آنها.
14 - طريقه شورواخذراي اكثريت لازم براي معتبربودن تصميمات مجامع عمومي .
15 - تعداد مديران وطرزانتخاب ومدت ماموريت آنها و نحوه تعيين جانشين براي مديراني كه فوت يا استعفاء مي كننديا محجوريا معزول يابه جهات قانوني ممنوع مي گردند.
16 - تعيين وظايف وحدوداختيارات مديران .
17 - تعدادسهام تضميني كه مديران بايدبه صندوق شركت بسپارند.
18 - قيداينكه شركت يك بازرس خواهدداشت يابيشترونحوه انتخاب ومدت ماموريت بازرس .
19 - تعيين آغازوپايان سال مالي شركت وموعدتنظيم ترازنامه وحساب سود و زيان وتسليم آن به بازرسان وبه مجمع عمومي سالانه .
20 - نحوه انحلال اختياري شركت وترتيب تصفيه امورآن .
21 - نحوه تغيير اساسنامه .
ماده 9 - طرح اعلاميه پذيره نويسي مذكوره در ماده 6بايدمشتمل برنكات زيرباشد -
1 - نام شركت .
2 - موضوع شركت ونوع فعاليتهائي كه شركت به منظورآن تشكيل مي شود.
3 - مركزاصلي شركت وشعب آن درصورتي كه تاسيس شعبه موردنظرباشد.
4 - مدت شركت .
5 - هويت كامل واقامتگاه وشغل موسسين ، درصورتي كه تمام يابعضي از موسسين درامورمربوط به موضوع شركت ياامورمشابه باآن سوابق يااطلاعات ياتجاربي داشته باشندذكرآن به اختصار.
6 - مبلغ سرمايه شركت وتعيين مقدارنقدوغيرنقدآن به تفكيك وتعداد ونوع سهام درموردسرمايه غيرنقد شركت تعيين مقدارومشخصات واوصاف و ارزش آن بنحوي كه بتوان ازكم وكيف سرمايه غيرنقداطلاع حاصل نمود.
7 - درصورتي كه موسسين مزايايي براي خوددرنظرگرفته اندتعيين چگونگي وموجبات آن مزايابه تفضيل .
8 - تعيين مقداري ازسرمايه كه موسسين تعهدكرده ومبلغي كه پرداخت كرده اند.
9 - ذكرهزينه هائي كه موسسين تاآنموقع جهت تدارك مقدمات تشكيل شركت ومطالعاتي كه انجام گرفته است پرداخت كرده اندوبرآوردهزينه هاي لازم تاشروع فعاليتهاي شركت .
10 - درصورتي كه انجام موضوع شركت قانونامستلزم موافقت مراجع خاصي باشدذكرمشخصات اجازه نامه ياموافقت اصولي آن مراجع .
11 - ذكرحداقل تعدادسهامي كه هنگام پذيره نويسي بايدتوسط پذيره نويس تعهدشودوتعيين مبلغي ازآن كه بايدمقارن پذيره نويسي نقدا پرداخت گردد.
12 - ذكرشماره ومشخصات حساب بانكي كه مبلغ نقدي سهام موردتعهد بايدبه آن حساب پرداخت شودوتعيين مهلتي كه طي آن اشخاص ذيعلاقه مي توانند براي پذيره نويسي وپرداخت مبلغي نقدي به بانك مراجعه كنند.
13 - تصريح به اينكه اظهارنامه موسسين به انضمام طرح اساسنامه براي مراجعه علاقمندان به مرجع ثبت شركتهاتسليم شده است .
14 - ذكرنام روزنامه كثيرالانتشاركه هرگونه دعوت واطلاعيه بعدي تا تشكيل مجمع عمومي موسس منحصرادرآن منتشرخواهدشد.
15 - چگونگي تخصيص سهام به پذيره نويسان .
ماده 10 - مرجع ثبت شركتهاپس ازمطالعه اظهارنامه وضمائم آن وتطبيق مندرجات آنهابا قانون اجازه انتشاراعلاميه پذيره نويسي راصادرخواهد نمود.
ماده 11 - اعلاميه پذيره نويسي بايدتوسط موسسين درجرايدآگهي گرديده ونيزدربانكي كه تعهدسهام نزدآن صورت مي گيرددرمعرض ديدعلاقمندان قرار داده شود.
ماده 12 - طرف مهلتي كه دراعلاميه پذيره نويسي معين شده است علاقمندان به بانك مراجعه وورقه تعهدسهام راامضاءومبلغي راكه نقدابايدپرداخت شودتاديه ورسيددريافت خواهندكرد.
ماده 13 - ورقه تعهدسهم بايدمشتمل برنكات زيرباشد.
1 - نام وموضوع ومركزاصلي درمدت شركت .
2 - سرمايه شركت .
3 - شماره وتاريخ اجازه انتشاراعلاميه پذيره نويسي ومرجع صدورآن .
4 - تعدادسهامي كه موردتعهدواقع مي شودومبلغي اسمي آن وهمچنين مبلغي كه ازبابت نقدادرموقع پذيره نويسي بايدپرداخت شود.
5 - نام بانك وشماره حسابي كه مبلغ لازم توسط پذيره نويسان بايدبه آن حساب پرداخت شود.
6 - هويت ونشاني كامل پذيره نويس .
7 - قيد اينكه پذيره نويس متعهداست مبلغ پرداخت نشده سهام مورد تعهدراطبق مقررات اساسنامه شركت پرداخت نمايد.
ماده 14 - ورقه تعهدسهم دردونسخه تنظيم وباقيدتاريخ به امضاءپذيره نويس يا قائم مقام قانوني اورسيده نسخه اول نزدبانك نگاهداري ونسخه دوم باقيدرسيدوجه ومهروامضاءبانك به پذيره نويس تسليم مي شود :
تبصره - درصورتي كه ورقه تعهدسهم راشخصي براي ديگري امضاءكندهويت ونشاني كامل وسمت امضاءكننده قيدومدرك سمت ازاخذوضميمه خواهدشد.
ماده 15 - امضاءورقه تعهدسهم بخودي خودمستلزم قبول اساسنامه شركت وتصميمات مجامع عمومي صاحبان سهام مي باشد.
ماده 16 - پس ازگذشتن مهلتي كه براي پذيره نويسي معين شده است ويا درصورتي كه مدت تمديدشده باشدبعدازانقضاي مدت تمديده شده موسسين حداكثرتايكماه به تعهدات پذيره نويسان رسيدگي وپس ازاحرازاينكه تمام سرمايه شركت صحيحاتعهدگرديده واقلاسي وپنج درصدآن پرداخت شده است تعدادسهام هريك ازتعهدكنندگاني راتعيين واعلام و مجمع عمومي موسس را دعوت خواهندنمود.
ماده 17 - مجمع عمومي موسس بارعايت مقررات اين قانون تشكيل مي شود وپس ازرسيدگي احرازپذيره نويسي كليه سهام شركت وتاديه مبالغ لازم وشور درباره اساسنامه شركت وتصويب آن اولين مديران و بازرس يا بازرسان شركت راانتخاب مي كند. مديران و بازرسان شركت بايدكتباقبول سمت نمايند قبول سمت به خودي خوددليل براين است كه مديرو بازرس باعلم به تكاليف و مسئوليت هاي سمت خودعهده دارآن گرديده اندازاين تاريخ شركت تشكيل شده محسوب مي شود.
تبصره - هرگونه دعوت واطلاعيه براي صاحبان سهام تاتشكيل مجمع عمومي سالانه بايددوروزنامه كثيرالانتشارمنتشرشوديكي ازاين دوروزنامه بوسيله مجمع عمومي موسس وروزنامه ديگرازطرف وزارت اطلاعات وجهانگردي تعيين مي شود.
ماده 18 - اساسنامه اي كه به تصويب مجمع عمومي موسس رسيده وضميمه صورت جلسه مجمع واعلاميه قبولي مديران و بازرسان جهت ثبت شركت به مرجع ثبت شركتهاتسليم خواهدشد.
ماده 19 - درصورتي كه شركت تاششماه ازتاريخ تسليم اظهارنامه مذكور در ماده 6اين قانون به ثبت نرسيده باشدبه درخواست هريك ازموسسين يا پذيره نويسان مرجع ثبت شركتهاكه اظهارنامه به آن تسليم شده است گواهينامه اي حاكي ازعدم ثبت شركت صادروبه بانكي كه تعهدسهام وتاديه وجوه درآن بعمل آمده است ارسال ميداردتاموسسين وپذيره نويسان به بانك مراجعه وتعهدنامه ووجوه پرداختي خودرامسترددارند.دراين صورت هرگونه هزينه اي كه براي تاسيس شركت پرداخت ياتعهدشده باشدبعهده موسسين خواهد بود.
ماده 20 - براي تاسيس وثبت شركتهاي سهامي خاص فقط تسليم اظهارنامه به ضميمه مدارك زيربه مرجع ثبت شركتهاكافي خواهدبود.
1 - اساسنامه شركت كه بايدبه امضاءكليه سهامداران رسيده باشد.
2 - اظهارنامه مشعربرتعهدكليه سهام وگواهينامه بانكي حاكي ازتاديه قسمت نقدي آن كه نبايدكمترازسي وپنج درصدكل سهام باشد.اظهارنامه مذكور بايدبه امضاي كليه سهامداران رسيده باشد.هرگاه تمام ياقسمتي ازسرمايه بصورت غيرنقدباشدبايدتمام آن تاديه گرديده وصورت تقويم آن به تفكيك در اظهارنامه منعكس شده باشدودرصورتي كه سهام ممتازه وجودداشته باشدبايد شرح امتيازات وموجبات آن دراظهارنامه منعكس شده باشد.
3 - انتخاب اولين مديران و بازرس يا بازرسان شركت بايددرصورت جلسه اي قيدوبه امضاي كليه سهامداران رسيده باشد.
4 - قبول سمت مديريت و بازرسي بارعايت قسمت اخير ماده 17.
5 - ذكرنام روزنامه كثيرالانتشاركه هرگونه آگهي راجع به شركت تا تشكيل اولين مجمع عمومي عادي درآن منتشرخواهدشد.
تبصره - سايرقيودوشرايطي كه دراين قانون براي تشكيل وثبت شركتهاي سهامي عام مقرراست درمورد شركتهاي سهامي خاص لازم الرعايه نخواهدبود.
ماده 21 - شركتهاي سهامي خاص نمي توانندسهام خودرابراي پذيره نويسي يافروش دربورس اوراق بهادارياتوسط بانكهاعرضه نمايندويابه انتشار آگهي واطلاعيه وياهرنوع اقدام تبليغاتي براي فروش سهام خودمبادرت كنند مگراينكه ازمقررات مربوط به شركتهاي سهامي عام بنحوي كه دراين قانون مذكوراست تبعيت نمايند.
ماده 22 - استفاده ازوجوه تاديه شده بنام شركت هاي سهامي درشرف تاسيس ممكن نيست مگرپس ازثبت رسيدن شركت ويادرموردمذكوردر ماده 19.
ماده 23 - موسسين شركت نسبت به كليه اعمال واقداماتي كه بمنظور تاسيس وبه ثبت رسانيدن شركت انجام مي دهندمسئوليت تضامني دارند.

بخش 2
سهام
ماده 24 - سهم قسمتي است ازسرمايه شركت سهامي كه مشخص ميزان مشاركت وتعهدات ومنافع صاحب آن در شركت سهامي مي باشدورقه سهم سندقابل معامله اي است كه نماينده تعدادسهامي است كه صاحب آن در شركت سهامي دارد.
تبصره 1 - سهم ممكن است بانام يابي نام باشد.
تبصره 2 - درصورتي كه براي بعضي ازسهام شركت بارعايت مقررات اين قانون مزايائي قائل شونداينگونه سهام ، سهام ممتازناميده مي شود.
ماده 25 - اوراق سهام بايدمتحدالشكل وچاپي وداراي شماره ترتيب بوده وبه امضاي لااقل دونفركه بموجب مقررات اساسنامه تعيين مي شوندبرسد.
ماده 26 - درورقه سهم نكات زيربايدقيدشود -
1 - نام شركت وشماره ثبت آن دردفترثبت شركتها.
2 - مبلغ سرمايه ثبت شده ومقدارپرداخت شده آن .
3 - تعيين نوع سهم .
4 - مبلغ اسمي سهم ومقدارپرداخت شده آن به حروف وباعداد.
5 - تعدادسهامي كه هرورقه نماينده آنست .
ماده 27 - تازماني كه اوراق سهام صادرنشده است شركت بايدبه صاحبان سهام گواهينامه موقت سهم بدهدكه معرف تعدادونوع سهام ومبلغ پرداخت شده آن باشد.اين گواهينامه درحكم سهم است ولي درهرحال ظرف مدت يكسال پس از پرداخت تمامي مبلغ اسمي سهم بايدورقه سهم صادروبه صاحب سهم تسليم و گواهينامه موقت سهم مستردوابطال گردد.
ماده 28 - تاوقتي كه شركت به ثبت نرسيده صدورورقه سهم ياگواهينامه موقت سهم ممنوع است .درصورت تخلف امضاءكنندگان مسئول جبران خسارات اشخاص ثالث خواهندبود.
ماده 29 - در شركتهاي سهامي عام مبلغ اسمي هرسهم نبايدازده هزارريال بيشترباشد.
ماده 30 - مادام كه تمامي مبلغ اسمي هرسهم پرداخت نشده صدورورقه سهم بي نام ياگواهينامه موقت بي نام ممنوع است .به تعهدكننده اينگونه سهام گواهينامه موقت بانام داده خواهدشدكه نقل وانتقال آن تابع مقررات مربوط به نقل وانتقال سهام بانام است .
ماده 31 - درموردصدورگواهينامه موقت سهم مواد 25و26بايدرعايت شود.
ماده 32 - مبلغ اسمي سهام وهمچنين قطعات سهام درصورت تجزيه بايد متساوي باشد.
ماده 33 - مبلغ پرداخت نشده سهام هر شركت سهامي بايدظرف مدت مقرر در اساسنامه مطالبه شود.درغيراينصورت هيات مديره شركت بايدبه مجمع عمومي فوق العاده صاحبان سهام رابه منظورتقليل سرمايه شركت تاميزان مبلغ پرداخت شده سرمايه دعوت كندوتشكيل دهدوگرنه هرذينفع حق خواهد داشت كه براي تقليل سرمايه ثبت شده شركت تاميزان مبلغ پرداخت شده به دادگاه رجوع كند.
تبصره - مطالبه مبلغ پرداخت نشده سهام ياهرمقدارازآن بايدازكليه صاحبان سهام وبدون تبعيض بعمل آيد.
ماده 34 - كسي كه تعهدابتياع سهمي رانموده مسئول پرداخت تمام مبلغ اسمي آن مي باشدودرصورتي كه قبل ازتاديه تمام مبلغ اسمي سهم آن رابه ديگري انتقال دهدبعدازانتقال سهم دارنده سهم مسئول پرداخت بقيه مبلغ اسمي آن خواهدبود.
ماده 35 - درهرموقع كه شركت بخواهدتمام ياقسمتي ازمبلغ پرداخت نشده سهام رامطالبه كندبايدمراتب راازطريق نشرآگهي درروزنامه كثيرالانتشاري كه آگهي هاي مربوط به شركت درآن منتشرمي شودبه صاحبان فعلي سهام اطلاع دهدومهلت معقول ومتناسبي براي پرداخت مبلغ موردمطالبه مقرردارد.پس ازانقضاي چنين مهلتي هرمبلغ كه تاديه نشده باشدنسبت به آن خسارت ديركردازقرارنرخ رسمي بهره بعلاوه چهاردرصددرسال به مبلغ تاديه نشده علاوه خواهدشدوپس ازاخطارازطرف شركت به صاحب سهم وگذشتن يكماه اگرمبلغ موردمطالبه وخسارت تاخيرآن تماماپرداخت نشود شركت اينگونه سهام رادرصورتي كه دربورس اوراق بهادارپذيرفته شده باشدازطريق بورس وگرنه ازطريق مزايده به فروش خواهدرسانيدازحاصل فروش سهم بدواكليه هزينه هاي مترتبه برداشت گرديده ودرصورتي كه خالص حاصل فروش ازبدهي صاحب سهم (بابت اصل وهزينه هاوخسارت ديركرد)بيشترباشدمازادبه وي پرداخت مي شود.
ماده 36 - درمورد ماده 35آگهي فروش سهم باقيدمشخصات سهام مورد مزايده فقط يك نوبت درروزنامه كثيرالانتشاري كه آگهي هاي مربوط به شركت درآن نشرمي گرددمنتشرويك نسخه ازآگهي وسيله پست سفارشي براي صاحب سهم ارسال مي شودهرگاه قبل ازتاريخي كه براي فروش معين شده است كليه بدهي هاي مربوط به سهام اعم ازاصل ، خسارات ، هزينه هابه شركت پرداخت شود شركت ازفروش سهام خودداري خواهدكرد.درصورت فروش سهام نام صاحب سهم سابق ازدفاتر شركت حذف واوراق سهام ياگواهينامه موقت سهام قبلي ابطال مي شودومراتب براي اطلاع عموم آگهي مي گردد.
ماده 37 - دارندگان سهام مذكوردر ماده 35حق حضوروراي درمجامع عمومي صاحبان سهام شركت رانخواهندداشت ودراحتساب حدنصاب تشكيل مجامع تعداداينگونه سهام ازكل تعدادسهام شركت كسرخواهدشد.بعلاوه حق دريافت سودقابل تقسيم وحق رجحان درخريدسهام جديد شركت وهمچنين حق دريافت اندوخته قابل تقسيم نسبت به اين گونه سهام معلق خواهدماند.
ماده 38 - درمورد ماده 37هرگاه دارندگان سهام قبل ازفروش سهام بدهي خودرابابت اصل وخسارات وهزينه هابه شركت پرداخت كنندمجدداحق حضور وراي درمجامع عمومي راخواهندداشت ومي توانندحقوق مالي وابسته به سهام خودراكه مشمول مرورزمان نشده باشدمطالبه كنند.
ماده 39 - سهم بي نام بصورت سنددروجه حامل تنظيم وملك دارنده آن شناخته مي شودمگرخلاف آن ثابت گردد.نقل وانتقال اينگونه سهام به قبض و اقباض بعمل مي آيد.
گواهي نامه موقت سهام بي نام درحكم سهام بي نام است وازلحاظ ماليات بردرآمدمشمول مقررات سهام بي نام مي باشد.
ماده 40 - انتقال سهام بانام بايددردفترثبت سهام شركت به ثبت برسد وانتقال دهنده ياوكيل يانمايند قانوني اوبايدانتقال رادردفترمزبور امضاءكند.
درموردي كه تمامي مبلغ اسمي سهم پرداخت نشده است نشاني كامل انتقال گيرنده نيزدردفترثبت سهام شركت قيدوبه امضاي انتقال گيرنده يا وكيل يانماينده قانوني اورسيده وازنظراجراي تعهدات ناشي ازنقل و انتقال سهم معتبرخواهدبود.هرگونه تغييراقامتگاه نيزبايدبهمان ترتيب رسيده وامضاءشود.هرانتقالي كه بدون رعايت شرايط فوق بعمل آيدازنظر شركت واشخاص ثالث فاقداعتباراست .
ماده 41 - در شركتهاي سهامي عام نقل وانتقال سهام نمي تواندمشروط به موافقت مديران شركت يامجامع عمومي صاحبان سهام بشود.
ماده 42 - هر شركت سهامي مي تواندبموجب اساسنامه وهمچنين تاموقعي كه شركت منحل نشده است طبق تصويب مجمع عمومي فوق العاده صاحبان سهام سهام ممتازترتيب دهد.
امتيازات اينگونه سهام ونحوه استفاده ازآن بايدبطوروضوح تعيين گردد.هرگونه تغييردرامتيازات وابسته به سهام ممتازبايدبه تصويب مجمع عمومي فوق العاده شركت باجلب موافقت دارندگان نصف بعلاوه يك اين گونه سهام انجام گيرد.

بخش 3
تبديل سهام
ماده 43 - هرگاه شركت بخواهدبموجب مقررات اساسنامه يابنابه تصميم مجمع عمومي فوق العاده سهامداران خودسهام بي نام شركت رابه سهام بانام وياآنكه سهام بانام رابه سهام بي نام تبديل نمايدبايدبرطبق مواد زيرعمل كند.
ماده 44 - درموردتبديل سهام بي نام به سهام بانام بايدمراتب در روزنامه كثيرالانتشاري كه آگهي هاي مربوطه به شركت درآن نشرمي گرددسه نوبت هريك بفاصله پنج روزمنتشرومهلتي كه كمترازشش ماه ازتاريخ اولين آگهي نباشدبه صاحبان سهام داده شودتاتبديل سهام خودبه مركز شركت مراجعه كنند.درآگهي تصريح سهام خودكه پس ازانقضاي مهلت مزبوركليه سهام بي نام شركت باطل شده تلقي مي گردد.
ماده 45 - سهام بي نامي كه ظرف مهلت مذكوردر ماده 44براي تبديل به سهام بانام به مركز شركت تسليم نشده باشدباطل شده محسوب وبرابرتعدادآن سهام بانام صادروتوسط شركت درصورتي كه سهام شركت دربورس اوراق بهادار پذيرفته شده باشدازطريق بورس وگرنه ازطريق حراج فروخته خواهدشد.آگهي حراج حداكثرتايكماه پس ازانقضاي مهلت شش ماه مذكورفقط يك نوبت در روزنامه كثيرالانتشاري كه آگهي هاي مربوط به شركت درآن نشرمي گرددمنتشر خواهدشد.فاصله بين آگهي وتاريخ حراج حداقل ده روزوحداكثريك ماه خواهد بود.درصورتي كه درتاريخ تعيين شده تمام ياقسمتي ازسهام به فروش نرسدحراج تادونوبت طبق شرايط مندرج دراين ماده تجديدخواهدشد.
ماده 46 - ازحاصل فروش سهامي كه برطبق ماده 45فروخته مي شودبدوا هزينه هاي مترتبه ازقبيل هزينه آگهي حراج ياحق الزحمه كارگزاربورس كسرو مازادآن توسط شركت درحساب بانكي بهره دارسپرده مي شود ، درصورتي كه ظرف ده سال ازتاريخ فروش سهام باطل شده به شركت مستردشودمبلغ سپرده وبهره مربوطه به دستور شركت ازطرف بانك به مالك سهم پرداخت مي شود.پس از انقضاي ده سال باقي مانده وجوه درحكم مال بلاصاحب بوده وبايدازطرف بانك وبااطلاع دادستان شهرستان بخزانه دولت منتقل گردد.
تبصره - درمورد مواد 45و46هرگاه پس ازتجديدحراج مقداري ازسهام به فروش نرسدصاحبان سهام بي نام كه به شركت مراجعه مي كنندبه ترتيب مراجعه به شركت اختيارخواهندداشت ازخالص حاصل فروش سهامي كه فروخته شده به نسبت سهام بي نام كه دردست دارندوجه نقددريافت كنندوياآنكه برابر تعدادسهام بي نام خودسهام بانام تحصيل نمايندواين ترتيب تاوقتي كه وجه نقدوسهم فروخته نشده هردودراختيار شركت قرارداردرعايت خواهدشد.
ماده 47 - براي تبديل سهام بانام به سهام بي نام مراتب فقط يك نوبت درروزنامه كثيرالانتشاري كه آگهي هاي مربوط به شركت درآن نشرمي گردد منتشرومهلتي كه نبايدكمترازدوماه باشدبه صاحبان سهام داده مي شودتابراي تبديل سهام خودبه مركز شركت مراجعه كنند.پس ازانقضاي مهلت مذكوربرابر تعدادسهام كه تبديل نشده است سهام بي نام صادرودرمركز شركت نگاهداري خواهدشدتاهرموقع كه دارندگان سهام بانام شركت مراجعه كنندسهام بانام به شركت مراجعه كنندسهام بانام آنان اخذوابطال وسهام بي نام به آنهاداده شود.
ماده 48 - پس ازتبديل كليه سهام بي نام به سهام بانام وياتبديل سهام با نام به سهام بي نام وياحسب موردپس ازگذشتن هريك ازمهلت هاي مذكوردر مواد 44و47 شركت بايدمرجع ثبت شركت هاراازتبديل سهام خودكتبامطلع ساودتامراتب طبق مقررات به ثبت رسيده وبراي اطلاع عموم آگهي شود.
ماده 49 - دارندگان سهامي كه برطبق مواد فوق سهام خودراتعويض ننموده باشندنسبت به آن سهام حق حضوروراي درمجامع عمومي صاحبان سهام رانخواهند داشت .
ماده 50 - درموردتعويض گواهي نامه موقت سهام بااوراق سهام بانام يابي نام برطبق مفاد مواد 47و49عمل خواهدشد.

بخش 4
اوراق قرضه
ماده 51 - شركت سهامي عام مي تواندتحت شرايط مندرج دراين قانون اوراق قرضه منتشركند.
ماده 52 - ورقه قرضه ورقه قابل معامله ايست كه معرف مبلغي وام است بابهره معين كه تمامي آن يااجزاءآن درموعديامواعدمعيني بايدمستردگردد براي ورقه قرضه ممكن است علاوه بربهره حقوق ديگري نيزشناخته شود. 

نظر فقهاي شوراي نگهبان:
        معامله اوراق قرضه مذكور در ماده (52) قانون تجارت از اين جهت كه وام مذكور در آن مشتمل بر بهره است خلاف موازين شرع شناخته شد.

نمونه سوالات دوره تفسیر آیات جزء سی ام قرآن کریم( تفسیر آیات برگزیده )

براستی که ما کوثر را به تو عطا کردیم – پس در مقابل پروردگارت و برای پروردگارت نماز بخوان و شتر قربانی کن

همانا که ملامت کننده تو او ابتر است.

1 -  سوره کوثر بنظر یکی از مفسران معروف نماد چیست؟نماد بلاغی

2 – در تفسیر سوره کوثر چه چیزهایی را باید در نظر بگیریم؟الف – مفردات سوره را از نظر معنا ، لغت و مفهوم مرور کنیم.

ب- رابطه این آیات با یکدیگر چه خواهد بود؟ج- پیام و مفهوم سوره کوثر چه خواهد شد؟

3 – معنی لغت اعطینا چیست؟دادیم و بخشیدیم – ظرافت آن در اعطی است و نوعی حرمت برای آن کسی که چیزی را می گیرد وجود دارد.

و با صیغه جمع بکار رفته و با نوعی حشمت و جبروت و موضع بالا و قدرت همراه است.

4-   معنی لغت کوثر چیست؟خیر کثیر – بر وزن فوعل و از اوزان مبالغه است و بر کثرت دلالت می کند.

5 – فصل یعنی چه؟فعل امر است و نماز گذار

6- در  وانحر چه احتمالاتی وجود دارد؟

در معنا شناسی لغوی دو احتمال است -   الف – به معنای نحر شتر است (قربانی )

ب – در مقام نماز دستان خود به حوالی گردن بیاور

7 – لغت شان یعنی چه ؟از شنان می آید ،به معنای عداوت و کینه ورزی و بدخلقی است. شانک یعنی کسی که دشمن تو است.

8 – لغت  ابتر یعنی چه ؟

به معنای دم بریده و بلا نسل و مقطوع النسل .

9 – از نظر مفسران منظور آیه " ان شانک هو الایتر " چیست؟

بعلت اینکه پیامبر فرزندان پسر ایشان بعد از مدتی از دنیا می رفتند و فقط  فرزندان دخترشان باقی می ماندند

افرادی مثل ابوجهل ، ابوسفیان ، ابولهب و مهمترینشان عاص بن صحنی ایشان مسخره کرده و ابتر می نامیدند.

خدا در مقام تسلی دل رسول خود و در مقام بیان این نکته که دشمن ابتر خواهد بود سوره کوثر را نازل کرده است.

و پاسخی است در مقابل این ملامتهاست.

10 – چه چیزی ثابت می کند که پیامبر ابتر نیست؟انا اعطیناک الکوثر   به اعتبار

11 – آیه فصل لربک  وانحر چیست؟

در مقام شکر گزاری و به شکرانه نعمت کوثر نازل شده است.و با آیه قبل و بعد ارتباط دارد.

12 – بفرمایش علامه طباطبایی در تفسیر المیزان چند مصداق برای کوثر شناسایی شده است؟

26 مصداق که معروفترین این مصداق ها " علم کثیر ، نهری در بهشت، کثرت پیروان ،قرآن

،وحی ، نبوت ،مقام شفاعت، اخلاق نیکو، ..."

12 – مصداق کوثر که با سبب نزول بسازد و هم با ان شانک هوالابتر بسازد چیست؟

مصداقی که در تفاسیر برآن تاکید شده وجود مبارک فاطمه زهرا (س)  است.

13 – با تولد حضرت فاطمه (س) در آن جامعه چند چیز به اثبات می رسد؟

الف – زن این مقام و شخصیت را دارد که بر خلاف نظر جاهلی عامل استمرار نسل انسان تلقی بشود.

ب- رسول گرامی از هجمه ملامت دشمنان خود خارج شد وصاحب نسل بابرکت شد.

14 – آیه 62 آل عمران(ایه مباهله )  مقصود از"  ابنا ءَ نا "  کیانند؟

حضرت امام حسن (ع) و امام حسین (ع)

15 – پیامبر (ص) به برکت نعمت کوثر (حضرت فاطمه (س) در سوره کوثر موظف به چه شدند؟

به شکرانه آن اولاً نماز  برای پروردگار بجا بیاورند

و با  ذبح شتر و اطعام  و دادن ولیمه به مومنین شکرگزاری عملی کنند.

15 – بلاغت یک سوره مثل کوثر یعنی چه ؟

آیات یک ارتباط تنگاتنگ با هم دارند.

تفسیر سوره ماعون – 7 آیه

16 – سوره ماعون در مقام چه کسانی نازل شده است؟

در مقام تهدید کسانی که چه بسا خود را مسلمان معرفی می کنند ولی متخلق به اخلاق منافقانه هستند.

17 –  شاخصه های اخلاق منافقانه چیست؟

سهو و بی توجهی در نماز -  ریا کردن – کمک اجتماعی به بینوایان نکردن

18 – منع ماعون یعنی چه ؟

کمک اجتماعی به بینوایان نکردن

19 -  سوره ماعون چند آیه دارد؟

7 آیه

20 – واژه  " ارایت  " یعنی چه ؟

به ظاهر از رویت می آید  که ما  یک رویت چشمی داریم و یک رویت قلبی داریم.

در تمام آیات که این واژه آمده بیشتر رویت  دلی و قلبی است.

معنی آن در آیات  = رای و نظر تو چیست در باره کسی که دین الهی را تکذیب می کند.

21 -  واژه دین یعنی چه؟

روز جزا و قیامت

22 –  معنی دع در این سوره چیست؟( یدع الیتیم )

ردکردن و راندن یتیم  به زور و جفا  از خود است

23 – تحضیض یعنی چه ؟تشویق و ترغیب

24 – ویل یعنی چه؟از ادوات نفرین و مذمت در قرآن است. در این آیه نثار نماز گزارانی که از نمازشان غفلت دارند،  شده است.

25 – کلمه  عن  یعنی چه؟در این آیه "  فی"  معنی میشود. ( در نمازشان  غفلت دارند.)

26 – حروف در قرآن چگونه معنی میشوند؟تحت تاثیر جملات و سیاق آیات است.

27 -  ماعون چیست؟از مَعن گرفته شده و معن به معنای چیز کم و اندک است.

(طبق روایات مثلاً امام صادق (ع) : ماعون قرضی است که بدهی ، احسانی است که بکنی.

اثاث خانه ایست که به عاریت دهی و زکات هم یکی از مصادیق ماعون است.)

ماعون بطور کلی آن شی قلیلی است که بتواند برای رفع مختصر یک مومن بصورت موقت در اختیار او قرار بدهد.

18 – چند نکته تفسیری از سوره ماعون:

الف- مفهومی مثل " ارایت الذی یکذی بالدین " از سنخ مفاهیم اعتقادی است(اعتقاد به توحید یعنی اعتقاد به روز جزا )

ب – مفهومی مثل نماز گزاردن که می فرماید فویل للمصلین این از سنخ اعمال و عبادات بدنی است که انجام می دهد.

ج – اما مفهومی مثل توجه به یتیم یا پرداخت ماعون به فقرا و نیازمندان از سنخ مسائل اخلاق اجتماعی است.

نتیجه = مسائل اعتقادی و عبادی و اجتماعی در آیات قرآن باهم مطرح میشود.

و ضعف اعتقادی میتواند انسان را از کمک به فقرا باز بدارد.

19 – یک نکته تفسیری دیگر از این سوره :

نمازی انسان را به خدا نزدیک می کند که همراه با اخلاص و به قصد رضای خدا باشد.

20 – طبق حدیث امام صادق نماز متاثر از ریا چگونه  است؟ ونتیجه آن چیست؟

شرک خفی است. مورد ذم و نفرین خدا قرار می گیرد.

21 – غالباً ما اشتباه ما در مورد سهو چیست؟

فکر می کنیم همان شک است.

معنای سهو در روایات نمازی است که فاقد حضور قلب و غفلت دلی است.

امام باقر(ع): سعی کنید هنگامی که نماز می خوانید همراه با حضور دل باشد چون از نماز آن  بخش ها و رکعت ها

بالا می رود که همراه با حضور قلب باشد.

تفسیر سوره  هُمَزَه – 9 آیه - مکی

22 – سوره همزه ما را با چه چیزهایی آشنا می کند؟

با مسائل تاریخی صدر اسلام و حاوی نکات اخلاقی برای همه زمان مفید است.

23 – مصداق همزه و لمزه در زمان پیامبر کیست؟

امیه بن خلف که شخصیت مسلمانان را مسخره می کرد.(ارباب بلال حبشی)

امام می تواند برای افراد دیگر مثل امیه بن خلف هم عمومیت داشته باشد.

24 – هُمَزَه و لُمَزَه یعنی چه ؟

هر دو بر وزن فعله و از اوزان مبالغه هستند.

همزه از ماده هَمز گرفته شده و در اصل به معنای شکستن است.

لُمَزَه  از ماده لَمز  است که به معنای غیبت کردن و عیب جویی نمودن است.

25 – هَمّاز  یعنی چه ؟کسانی که شخصیت دیگران را می شکنند.

26 – اختلاف معنایی ریز دو واژه  هُمَزَه و لُمَزَه چیست؟

هَمز یعنی پیش روی آنها بدگویی کردن است.

لَمز پشت سر مردم  بدگویی کردن است. (غیبت)

27 – حُطَمَه یعنی چه ؟بر وزن فُعَلَه  و از اوزان مبالغه است. بمعنای در هم شکستن است.

آتشی که به شدت در هم می شکند گنهکاران را.

28 -  لَیُنبَذَنَّ یعنی چه ؟نَبذ به معنای افتادن و فرو افتادن است .

با تاکید های متعددی همراه است. لام سر فعل و نون ثقیله   تاکید هستند.

29 – موقده یعنی چه ؟ برافرو ختگی و آتشی که شعله برآورده.

30 – افئده یعنی چه ؟

آتشی که از دلهای مردم طلوع می کند و زبانه اش شروع میشود.

31 – موصده یعنی چه ؟محیط بسته و زندانی شده است.

آن آتش آنچنان حصاری برآنها ایجاد کرده که گریزی و فراری از آن نخواهند داشت.

32 – عمد ممده  یعنی چه ؟بنایی که تصور بکنیم این بر ستونهایی استوار شده .

بنای جهنم بر ستونهای ممتدی (آتش) استوار شده و شکل گرفته است.

33 – چند نکته تفسیری از سوره هُمَزَه:

الف- رابطه بین غیبت کردن و طعنه زدن و مسخره کردن و در عین حال ، مال داشتن و مال را شمردن.

تمرکز بر مال و شمردن آنها بتدریج اخلاق انسانی انسان را تحت الشعاع قرار میدهد و دیگران را مسخره کرده

و طعنه می زند.

ب- ارتباط بین اتش جهنم و نفس و درون انسان خطاکار

(ریشه های آتش در یک محیط خارجی برای انسان در جهنم از نفس و درون و نیات سر بر می آورد.)

34 – مالداری برای چه کسانی خوب است؟

کسانی که خودساخته باشند و ظرفیت لازم را داشته باشند .

35 – طبق این سوره مالداری چه ذهنیت غلطی در فرد بوجود می آورد؟

فکر می کند مال اسباب جاودانگی و بقاع و عدم زوال او را فراهم می کند.

تفسیر سوره تکاثر – 8 آیه - مکی

35 – وجه تسمیه سوره تکاثر چیست؟

از آیه اول آن گرفته شده الهئکم التکاثر

36 – سوره تکاثر چه چیزی را بازگو می کند؟

اخلاق اعراب جاهلی( فخر فروشی ، زیاده خواهی ، کثرت طلبی نسبت به یکدیگر)

و انذار آنها توسط خدا که در روز قیامت بازخواست میشوید در برابر نعمتهایی که ارزانی داشته است.

37 – واژه  اَلها  یعنی چه ؟مصدر اِفعال است و ریشه ثلاثی مجردش لَهو است و به معنای سرگرم شدن است و وقتی به باب اِفعال ( اِلها )می رود

به معنای سرگرم سازی است.و یک مفهومی از  تعدی را به خود می گیرد.که کثرت طلبی شما را نسبت به یکدیگر شما را

سرگرم کرد.(از خداوند غافل شدید)

38 – زُرتم یعنی چه ؟ دید و بازدید –

39 -  در کلمات  کلّا سوف چه منظوری است؟اخطار و انذار

40 -  لَتَرون الجحیم  یعنی چه ؟لترون ریشه اش در رویت است  و جحیم از اسم های جهنم است. مکانی که آتش در آن شعله ور میشود.

41 – علم الیقین یعنی چه ؟علمی که دستاوردش یقین است. وماهیتش یقین است.

42 – نکات تفسیری سوره تکاثر ؟الف- در مورد آیه حتی زرتم المقابر دو وجه تفسیری است :

1 - شما در راه فخرفروشی از نظر کثرت افراد قبیله نه تنها زندگان را بلکه مرگان را هم شمردید.

2 - شخص خودتان با دریافت مرگ به زیارت قبرستانها رفتید (غفلت داشتید که با همین روحیه مردید.)

طبق خطبه 221 نهج البلاغه معنای اول ارجعیت دارد.

ب- اسلوب قرآن در تهدید است.

کلا سوف تعلمون

ج- کلا لو تعلمون علم الیقین  ، لترون الجحیم . این آیه شریفه مربوط به همین دنیاست.

اگر شما در این دنیا به علم الیقین می رسیدید احساس می کردید که جهنمی وجود دارد.

ح- مراقب باشیم که در قیامت از نعمتها سوال میشود.(نعمت عمر، ولایت و هدایت)

43 – حدیث پیامبر (ص) در مورد زیارت قبوردر صدر اسلام؟

من در گذشته شما را از زیارت قبور نهی می کردم. (بخاطر اینکه اسباب تفاخر بود)

الان به شما می گویم به زیارت قبور بروید چون مایه عبرت است و آخرت را به یاد شما می اندازد.

44 – کلا در این سوره چیست؟

حرف ردع : انکار و تخطئه افکار پوچ و جاهلانه است.

45 – سوف تعلمون  در این سوره یعنی چه ؟

مبتنی بر تهدید است یعنی اینطور نیست که شما فکر کنید .شما به زودی خواهید دانست که چه اشتباهاتی می کردید.

46 – تکرار کلا  و کلا سوف در این سوره به چه خاطر است؟

از ادوات تاکید است.همان مفهوم را با ادوات بیشتر تاکید می کند.

47 – امام علی (ع) در خطبه متقین ویژگی متقین را چگونه توصیف کرده اند؟

احساس می کنند درجهنم معذبند. یا نسبتشان به بهشت بگونه ای است که احساس می کنند در بهشت متنعمند.

48 – فرق علم الیقین و عین الیقین در این سوره چیست؟

علم الیقین از رهگذر استدلال و نشانه به انسان می رسد . مثال: دیدن دود نشانه وجود آتش است.

عین الیقین یعنی یقین ما به عینیت برسد مثال : دیدن خود آتش

49 – خدای نخواسته انسانی در آتش بیفتد عین الیقین چه میشود؟به حق الیقین تبدیل میشود.

50- یقین چند مرتبه دارد؟سه مرتبه که دو مرتبه آن در این سوره اشاره شده است.

علم الیقین-عین الیقین  و مرتبه سوم حق الیقین

نمونه سوالات دوره تفسیر آیات جزء سی ام قرآن کریم( تفسیر آیات برگزیده )- قسمت 2

سوره زلزال – 8 آیه – مکی

51 -  این سوره زلزال در مورد چیست؟در مورد فرا رسیدن قیامت و تحولات در روز قیامت -

52 -    در جزء سی حدود چند سوره حقائق قیامت را بیان می کند؟

حدود 10 سوره مثل انفطار – انشقاق –قارعه ...

53 – زلزله ی یادشده در سوره زلزال چیست؟نفخه صور دوم

54 – دو نفخه  صور در آسمان و زمین  را بیان کنید.

طبق سوره زمر آیه 68  : الف- نفخه اول یا انفجاری  = نفخه مما ت    ، یک موج انفجاری بسیار قوی که به زلزله تعبیر شده .

ب – نفخه دوم = نفخه حیات ، موج انفجاری دوم قبور مردگان شکافته میشود و زمین درون خود را بیرون می ریزد.

55 – در مقابل سوال انسان که می پرسد چه خبرشده چه اتفاقی می افتد؟

زمین اخبار خود را برای مردم حدیث می کند بدلیل وحی ایکه خدا در اختیار او قرار داده است.

زمین از عوامل فاش کننده آنچه در عمر طولانیش بوده است.

56 –  برای چه آنروز مردم گروه گروه  مبعوث میشوند؟

برای اینکه در جریان عملکردهایشان قرار گیرند.اعمال خود را مشاهده کنند.

و هیچ عملی به اندازه ذره ای گم نمیشود.

57 –پیامبر در موعظه کدام  سوره را بیا می کردند؟سوره زلزال

تفسیر سوره تین – 8 آیه – مکی

58 – سوره تین با چند سوگند آیه آغاز میشود؟با 4 سوگند در سه آیه اول - با دو سوگند در آیه اول

59 – نکات تفسیری سوره تین ؟اسلوب آغاز سوره : با سوگند آغاز شده که از نشانه های سوره های مکی است.

اسلوب پایان سوره  : با ااستفهام است. از چیزی سوال شده که انسان می داند.منظور آن یادآوری است.

60 – در این سوره به چه چیز هایی سوگند خورده شده است؟

پدیده های مادی= انجیر و  زیتون ( درخت )-

پدیده های معنوی =  طور سینین (مبعث و بعثت گاه حضرت موسی(ع) ) –

هذا البلد الامین (بعث گاه و مبعث رسول خدا  (ص) شهر مکه  )-

61 –  رمز قسم به این دو پدیده مادی و معنوی در سوره تین چیست؟

مسائل مادی و معنوی می تواند در عرض یکدیگر در خدمت رشد و کمال انسان قرار بگیرد.

62 – خدا درسوره تین بعد از قسم ها چه می فرماید؟ما انسان را در بهترین صورت بندی آفریده ایم.

63 – در چه صورت انسان به پست ترین مراحل بر نمی گردد؟(این آیه اشاره به اراده تکوینی خدا دارد.)

به جز کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده ند.

64 –  غیر ممنون  در سوره تین یعنی چه ؟یعنی پاداش و  نعمت های خدا در بهشت زوال و پایان ندارد.

65 – آخرین آیه (استفهام = طرح سوال ) چه می پرسد؟آیا خدا بهترین  داوران است.( منظور یادآوری به انسان است.)

66 -  گوهری ترین نکته تفسیری  سوره تین چیست؟خلقت ابتدائی انسانها بر اساس سلامت فطری و اعتدال روحی است و

انسان خودش را خراب می کند.( اراده  تکوینی)

نمونه سوالات دوره تفسیر آیات جزء سی ام قرآن کریم( تفسیر آیات برگزیده )- قسمت 3

تفسیر سوره علق

67 -  اولین سوره در آغاز بعثت؟علق

68- دو فراز سوره علق؟1 – فراز اول که همزمان با بعثت آمده :

69 – مراحل خلق انسان؟آیه 5 سوره حج- آیات 13 و 14 به بعد مومنون

نطفه- علقه(خون بسته ایکه بعد از تطور نطفه شکل می گیرد. مثل زالویکه به رحم مادر می چسبد.)

– مضغه – و بعد به شکل انسان در می آید.

70- شان نزول سوره علق؟نزول 5 آیه اول سوره علق در غار حرا ء و متوحش شدن پیامبر و رفتن پیش خدیجه و ورقه بن نوفل و دادن بشارت پیامبری به ایشان

( طبق دیدگاه اهل سنت که با بینش قرآن و اسلامی سازگاری ندارد.)

72- سخن امام صادق در مورد برانگیختن به پیامبری؟سکینه  و آرامش و وقار را به جان او القاء می کند و عین یقین میشود نسبت به آن ماموریتی که خدا به او داده است.

73 – امام علی (ع) درخطبه قاصعه در مورد برانگیختن پیامبر؟

آن لحظه ایکه پیامبر به پیامبری برانگیخته شد من با پیامبر بودم  و من حتی ناله شیطان را هم شنیدم

74 – سخن پیامبر در مورد مقام علی (ع)؟تو پیغمبر نیستی ولی خدا به تو معرفتی  می دهد که آنچه که من ببینم ببینی  و آنچه را که من بشنوم بشنوی.

75 – خدا در سوره علق  تعلیم و قلم را با چه گره می زند؟

کرامت خودش

76 – در سوره قلم به چه قسم خورده شده؟

به  شان قلم ( ن و القلم و ما یسطرون)

77 – نکته سوم تفسیری : اقرا ء باسم ربک الذی خلق ......؟

خَلَقَ یک فعل متعدی که مفعول آن ذکر نشده- مفعول مطلق است ومنظور خلق کل شیء است .

و در ادامه آیه : خلق الانسان من علق : اصطلاحاً   تخصیص بعد از تعمیم. ذکر خاص بعد از عام نیز هست.

(یعنی : خدایی که  خالق همه موجودات و اشیااء است خالق انسان از علق است.)

سوره  علق آیه 9 الی آخر

67 -  بنظر مفسران از آیه 9  متعلق به چه دوران پیامبر است؟

اصل دعوت را با مردم در میان نهاده است. وایشان و یارانشان در مسجدالحرام نماز می خوانده اند

و چه بسا مورد اعتراض برخی قرار می گیرد.

68 – نظر مفسران راجع به الذی ینهی  - عبدً اذا صلی  چیست؟

الذی ینهی : یعنی کسی که پیامبر را از نماز گزاردن  نهی میکرده ابوجهل بوده است.

عبدً اذا صلی : منظور پیامبر (ص) که در حال نماز مورد مزاحمت ابوجهل قرار میگیرد.

69 -  قرآن خواندن و نماز گزاردن پیامبر چه مشکلی برای کفار و مشرکان ایجاد می کرده ؟

قرائت قرآن فصیح  و نماز خواندن ایشان بر مردم اثر میگذاشت.

سوره فصلت:آیه 26 : کافران می گفتند به این قرآن گوش فرا ندهید ....بلکه بدینوسیله شما بر پیامبر و یاران او پیروز شوید.

70 – اِسماع قرآن ؟به گوش رساندن قرآن

71 – اسماع قرآن توسط پیامبر چه اثری داشت؟

دل ها و فطرتهای پاک وسالم متحول میشد .(یکی از راههای جمع نمودن اصحاب و پیروان )

سوره شرح ( انشراح) –مکی -

72 – شرایط نزول سوره انشراح؟دلگرمی پیامبر ادامه ماموریت بوسیله نعمت هایی که خدا داده است.

73 – نعمت های مورد اشاره در سور�

نمونه سوالات دوره تفسیر آیات جزء سی ام قرآن کریم( تفسیر آیات برگزیده )- قسمت 4

سوره توحید-

80 – طبق روایات شیعه و سنت سوره توحید معادل چیست؟

یک سوم قرآن

81 -   فرمایش پیامبر  ختم قرآن برای کسی که عاجز از خواندن قرآن چگونه ممکن است؟

اگر کسی سه بار سوره توحید را بخواند مانند کسی است که قرآن ختم کرده است.

82 -  چگونه یک سوره توحید از نظر قرائت یا آثار معادل  یک سوم قرآن ثواب دارد؟

اگر فرض کنیم کل محتوای قرآن از نظر مسائل توحید – معاد – نبوت و سایر مسائل است

سوره مبارکه توحید بصورت فشرده متمرکز بر خداشناسی است.

83 – خواندن سوره توحید بعد از حمد چگونه است؟

هیچ اشکالی ندارد وسفارش شده در شبانه روز حداقل یکبار در نماز ها سوره توحید خوانده شود.

و در روایات به خواندن سوره های دیگر نیز سفارش شده است.

84 – حدیث امام صادق (ع) در مورد خواندن سوره توحید؟

 کسی یک شب و یک روز بر او بگذرد و نمازهای پنجگانه را بخواند و در آن قل هوالله احد را نخواند به او گفته میشود

یا سوره کافرون –مکی- 6 آیه

85 –کدامسورهها چهار قل معروف است؟

توحید- کافرون – ناس – فل

86 – قل یا ایها الکافرون لااعبد ماتعبدون ؟

بگو ای جماعت کافران من نمی پرستم آنچه را که شما می پرستید.

87 – ولا انتم عابدون ما اعبد؟

در حالیکه شماهم نمی پرستید آنچه را که من می پرستم.

88 – از مخاطبه  آیات اول و دوم فوق چه می فهمیم؟

که گویا رسول خدا مورد پیشنهادی قرار گرفته بود و به پیشنهاد پاسخ منفی می دهد.

89 -     در تفاسیر سبب نزول این آیات فوق چیست؟

ولیدبن مغیره ،عاص بن وائل، حارث بن قیس ، امیه ابن خلف پیشنهاد پیروی یکسال ، آیین خود را به

پیامبر دادند و در عوض آنها یکسال از آیین پیامبر تبعیت می کنند .

اگر آنها خیر ی در دین پیامبر دیدند تا ابد اطاعت می کنند و اگر پیامبردر بت پرستی سود و منفعت دید

ایشان ادامه دهد. پیامبر اسلام فرمودند من منتظر فرمان پروردگارم. و فرمان خدا بدین شکل نازل شد و منفی بود.

90 –  ولا انا عابد ما عبدتم ؟

 و نه من خدایان باطل شما را عبادت می کنم.

92 – ولا انتم عابدون ما اعبد؟(تاکید)

و نه شما خدای معبود مرا عبادت می کنید.

93 -  لکم دینکم  ولی دین

پس دین شما برای شما باشد و دین من برای من

91 -نکات مهم سوره کافرون چیست؟

سوره توحید و کافرون با قل شروع شده . و محتوای قل مهم است. و لفظ قل هم موضوعیت دارد.

و در قرآن حدود 300 جا یک آیه ای با قل شروع شده و پیامبر آ ن قل را هم گفته اند.

یعنی فرمان خدا را رسول خدا با لفظ قل گفته اند.

قرآن با لفظ و معنا ، هردو وحی الهی است و پیامبر اجازه کوچکترین دخالت و  تصرفی در محتوای وحی ندارد.

حتی در سطح کم کردن لفظ قل را ندارد.

 2 – تکرار آیه در 3 و 4 و 5  برای چیست:

( بقول امام صادق (ع) برای پاسخ به اشکال زنادقه )نشان دهنده اینست

 که پیشنهاد کفار برای پرستش بصورت یکسال در میان بصورت مستمر بوده است.

3 – آیا سوره مؤید نوعی سکلاریسم نیست؟( می خواهد بگوید که هرکس هر چه را می خواهد بپرستد آزاد است  ؟)

خیر- چون اولاً این سوره سیاقش بظاهر خبری است. ولی در واقع سیاقش سیاق تحقیر و تهدید است، نه جواز و مجازبودن اعتقادات.

و آیات دعوت به خداپرستی و دوری از شرک زیاد است و آیات کتاب خدا فاقد تعارض است.

سوره قدر

92 -   ارتباط نزول قرآن با لیله القدر چیست؟

سوره دخان: انا انزلناه فی لیله مبارکه ...

سوره بقره  (آیات مربوط به صیام):  شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن هدی لناس و البینات و الفرقان

93 – محتوای  لیله القدر یعنی چه ؟

شب اندازه گیری – شب تقدیر- شبی که تقدیرها تعیین میشود و در طول سال به مرحله اجرا گذاشته میشود.

94 –  عظمت لیله القدر در چیست؟

که خدا از اسلوب وما ادراک استفاد ه می کند .

شب قدر به تنهایی بهتر از هزار ماه است.

95 – اسلوب  " ما ادراک " در قرآن در کجاها استفاده شده؟

ما ادراک مالقارعه – ما ادراک ماالحطمه – ما ادراک ما الحاقه - ...

96 – این ما ادراک در قرآن  نشان دهنده چیست؟

که عظمت این حادثه تا قبل از نزول برای شخص پیامبر کاملاً روشن نبوده ، چون در ماادراک  اولین مخاطب

پیامبر اسلام است. و مخاطب بعدی ما هستیم.

97 -  حدیث امام صادق در مورد معنی لیله القدر خیر من الف شهر ؟

از این رو شب قدر از هزار ماه بهتر است که هر عمل خیری که انسان در لیله القدر انجام می دهد

ثواب آن بیش از انجام هزار ماه فاقد لیله القدر  کار خیر است.

98 -  ملائکه در معیت روح برای چه نازل می گردند؟

برای اینکه این امور تعیین شده را ابلاغ کنند.

99 – در این سوره قدر روح کیست؟

در بسیاری از روایات منظور جبرئیل است.

100 - لقب جبرئیل در تفاسیر؟

سیدالملائکه  و رهبر ملائکه و ملائکه دیگر از او اطاعت می کنند.

101 -  ملائکه در معیت روح به کجا و بر چه کسی  نازل می گردند

سوره نحل آیه 2 : برآنکسی از بندگانش که صلاح بداند نازل می کند.

حجتی از حجتهایی از خدا و هرساله نازل میشوند.

102 – آیه 4 سوره قدر مبین چیست؟

امامت – ولایت و ادامه  حضور معصوم در بین مردم است.

103 -  حدیث امام باقر(ع) در مورد لیله القدر؟

کیف لانعرف لیله القدر؟ ...

چطور ما لیله القدر را ما نشناسیم ؟

اصولاً ملائکه بر ما نازل میشوند و به ما طواف می کنند؟

104 – لیله القدر دقیقاً چه شبی است؟

از رموز است و ائمه به صراحت پرده برنمی داشته اند.

ولی بین سه شب نوزدهم –بیست و یکم و بیست و سوم جمع است.

سوره فیل -5 آیه دارد.

105 – اصحاب فیل کنیه از چیست؟

لشکر ابرهه که بقصد نابودی کعبه آمده بود.

106 -  طبق سوره فیل خدا نقشه آنها را چه کرد؟

بر ضلالت و تباهی قرار داد.

107 -  طبق سوره فیل لشکر ابرهه با سنگها چه شدند؟

مثل کاه خردشده 

108 – تضلیل ؟

به ضلالت کشاندن.- در فارسی نقشه که بهم میخورد می گویند نقش برآب شد.

و کلمه کید به معنی نقشه و طرح هم آمده است.

109 – طیراً ابابیل؟

ابابیل صفت طیر است و ابابیل به معنای گروه گروه است و بعضی گفته اند ناظر بر نژاد و نوعی

پرندگان است. ( طیر اسم جنس و مفهوم جمعی دارد.  و بصورت گروه گروه پرواز می کردند.)

110 – ترمیهم  بحجاره من سجیل؟

رمی به معنای افکندن و سنگ و نیزه پرت و افکندن.

سجیل: معرب سنگ و گل – و ناظر بر نوعی سنگ از سنگهای جهنمی-

عصف: کاه یا علف خرد شده

ماکول : خورده شده و ریز ریزشده

111 – شان نزول سوره فیل؟

در بعضی روایات : ابوطالب ضمن اعتقاد ،همواره از پیامبر اسلام دفاع می کرد.

پیامبر در جواب سوال ایشان فرمودند: من مبعوث به جمیع انسانها شده ام.

112 -  آیات نفی ترس از کفار ؟

سوره قصص- آیه 57 : (ترجمان ترس کفار و مافی ضمیر کفار  است)

سوره فیل(  بخاطر ترس از کفار برای خراب نمودن کعبه و دادن آرامش)

113 – نکات مهم سوره فیل؟

اخطار و انذار به سران کفر که پیامبر و اصحاب او را اذیت نکنند.

خدا در قرآن سر گذشتهای پیشینیان را  مکرر برای عبرت گیری را ذکر می کند

ولی در سوره فیل حادثه ایی است که جنبه ملی و فرهنگی و بومی داشته است. مبدا تاریخ خودشان است و غیرقابل انکار بوده است.

مسئله به رخ کشیدن قدرت الهی  در از بین بردن یک حکومت جبار بنام ابرهه.

سوره قریش- 4 آیه

114 -   ایلاف؟

مصدر است به معنای  الفت بخشیدن – الفت یعنی اجتماع توام با انسجام  و انس و الیتیام است.

و الفت به معنای مالفت و عهد ، پیمان تفسیر کرده اند نمی باشد. و یعنی الفت ایجاد کردن است.

و ایلاف با مسافرتهای زمستانی و تابستانی ارتباط دارد. 

115 -  نکات تفسیری سوره قریش؟

1 – شروع آیات سوره با لام ( لام تعلیل : جهت الفت بخشی قریش)

2 -  طبق فقه سوره  فیل و قریش بمثابه یک سوره هستند.

3 -  محتوای الفت قریش؟ امنیت از طریق از بین بردن لشکر ابرهه-

خدا برای مردم و قوم عرب در سال ماههای حرام اعلام می کند و جنگ و خونریزی حرام است.

 116 – طبق تفاسیر  چه چیزی سبب الفت بخشی قریش است؟

ارتباط نزدیکی بین سوره فیل و قریش است. ( خدا اصحاب فیل را از پا انداخت  و مانند کاه های ریز ریزشده کرد تا

همبستگی و الفتی برای قریش   ایجاد کند.

117 – علاوه بر سوره های فیل وقریش کدام سوره ها در نماز بهتر است باهم بخوانیم؟

ضحی و انشراح

118 – کتاب شیخ حر عاملی چیست؟

وسائل الشیعه

128 –  در سوره ناس از شر چه کسی به خدا پناه می بریم؟

از شر وسوسه گر خناس

129 –  نکات سوره ناس؟

1 – به سه صفت خدا از وسوسه گر  پناه برده شده: ربوبیت – مُلوکیت –الوهیت

2 –  یوسوس در این سوره فعل مضارع است و حکایت از استمرار عمل دارد.

3 – از نظر آیات قرآن ابلیس از جنس جن است. و از حواس ما پوشیده است.

و نوعی دیگر از تبار انسان را در این سوره گفته که معنی آن اینست که اگر انسان سرسپرده شیطان شود

عملاً به شیطانی از شیاطین میشود.

4 -  از شر وسوسه و شر شیاطین به خدا پناه ببریم.

130 –  خناس یعنی چه؟

مرتب ورود و خروج دارد و پنهان میشود و دوباره ظاهر میشود. (جمع شدن و عقب رفتن و اختفاء و کمین)

با یاد خدا می گریزد و پنهان میشود و با غفلت از خدا ظاهر میشود.

131 –  گروه غالیان یا غلات چه کسانی بودند؟

اهل غلو در زمان امام جعفر صادق(ع) – به ائمه نسبت های نادرست الوهیت و ربوبیت می دادند.

با جعل حدیث و دروغ و تهمت زدن که ائمه شیعیان را از نشست و برخاست با آنها پرهیز می کردند.-

به گفته امام صادق (ع) اینها دروغ می گویند و شیطان در دروغ گفتن محتاج آنها میشود.(شیاطین انسی و

قابلیت شیطان شدن انسانها)

 سوره بلد- مکی (خصوصیت آنها شروع با سوگند)

132 -  آغاز و انتهای  سوره بلد  چیست؟

با چند سوگند به سرزمین مکه  و مقام معنوی یک پدر و فرزندو یک جواب سوگند –پاره ای نعمت ها را خدا برای انسان متذکر میشود.

در انتهای سوره دستور العمل دسترسی به کمالات را می دهد.

133 – دستور العمل سعادتمندی و رسیدن به کمالات در سوره بلد چیست؟

ایمان بخدا و اخلاق اجتماعی و از خودگذشتگی داشته باشد.

134 – لااُقسم به معنای چیست؟

سوره

135 – نعمتهای متذکر درسوره بلد؟

دو چشم –یک زبان و دو لب – راهنمایی به دو راه (خوب و بد و خیر و شر) (برای انداختن خود در راه عقبه)

136 – چرا انسان با وجود این نعمتها وارد عقبه نشد؟

عقبه= راه ناهموار کوهستانی برای رسیدن به قله (استعاره از راه دشوار کمال)

چون از خودگذشتگی ندارد.

137 – از خود گذشتگی برای انداختن خود در عقبه تجسم در چه اعمالی دارد؟

فک رقبه= آزاد کردن گردن( گردن کنایه از انسان است)

اطعام فی یوم ذی ... = اطعام به گرسنگان ، یتیمی از بستگان، مسکین خاک نشین در روز قحطی

ایمان آوردن به ذات پروردگار

سوره انفطار- مکی

138 -  سوره انفطار با چه شروع شده؟

اذا – اذا ظرف زمان است .

139 – کدام سوره با اذا شروع شده؟

واقعه- شمس – انفطار

140 – ویژگی سوره های مکی و مدنی چیست؟

مکی = با توجه  عقاید اصلی ،کلی اسلام نازل شده اند.(سوره های معارفی)

مدنی = در باره قوانین ، مقررات ، تشریع احکام و حدود الهی نازل شده اند.

141 – از اصول معارفی چیست؟

معاد که سوره های مکی در این باره است.

142 –درباره معاد کدام سوره ها حقایقی را گفته اند؟

 سوره تکویر و انفطار، قیامت ، قارعه

143 – در سوره انفطار بیشتر درباره معاد چه آمده ؟

علائم معاد

144 – علائم معاد در سوره انفطار چیست؟

زلزله  شدید زمین -پارگی و شکاف آسمان- ستاره ها به یکدیگر می ریزد و پراکنده میشوند( انتثار)-

دریاها بهم پیوسته میشود(تفجیر) ( سوره کورت =و برافروختگی و جوشش آبها( تسجیر)که در این سوره نیامده)- 

قبرها زیر و رو و شکافته میشود و مردگان سربیرون بیاورند.

145 – طبق آیه 68 سوره زمر علائم معاد در سوره انفطار را توضیح دهید؟

خدا دو نفخه را ذکر می کند. در نفخه اول (نفخه ممات) در صور دمیده میشود  تمام موجودات آسمان و زمین دچار بیهوشی مرگ میشوند مگر کسی که خدا استثنا کرده باشد. بار دیگر در صور دمیده میشود(نفخه حیات) پس همه مردم بلند میشوند و به یکدیگر نگاه می کنند.

146 – کدام آیات در سوره انفطار به نفخه اول یا ممات اشاره دارد؟

اذا السماء انفطرت – و اذا الکواکب انتثرت – واذا البحار فجرت

زلزله شدید رخ داده  و آسمان شکافته میشود، ستاره ها پراکنده شده و دریاها بهم می پیوندد.

147 -  کدام آیه در سوره انفطار به نفخه دوم اشاره دارد؟

واذا القبور بعثرت= قبرها زیر ورو میشود. (قیام همگانی و همه از اعمال خود آگاهی دارند)

148 – نافرمانی و معصیت انسان طبق آیات انفطار از چیست؟ از سر غرور

149 – کلا بل تکذبون ... چیست؟

کلا حرف رد است . یعنی تخطئه و انکار بشرطی که مطلبی باشد در آیات قبل که مورد رد و انکار گرفته باشد.

در آیات قبل حس غرور انسان مورد تخطئه قرار گرفته شده که غرور بی دلیل انسان حتی مغرور به رحمت الهی این باید تخطئه شود.

150 – کلمه کلا اگر به معنی رد و تخطئه نباشد در زبان عرب به چه معناست؟ تاکید

151 – مردم طبق آیات چند گروه اند؟

دو گروه – ابرار(نیکوکاران)  یا فجار (گناه کاران پرده در )

152 – شاخصه نیکوکاری طبق آیات قرآن؟

آیه 177 سوره بقره : پانزده شاخصه = به آیه مراجعه شود.

 ترجمه و تفسیر سوره کوثر دارای 3 آیه بنام خدای بخشنده و مهربان براستی که ما کوثر را به تو عطا کردیم – پس در مقابل پروردگارت و برای پروردگارت نماز بخوان و شتر قربانی کن همانا که ملامت کننده تو او ابتر است. 1 - سوره کوثر بنظر یکی از مفسران معروف نماد چیست؟ نماد بلاغی 2 – در تفسیر سوره کوثر چه چیزهایی را باید در نظر بگیریم؟ الف – مفردات سوره را از نظر معنا ، لغت و مفهوم مرور کنیم. ب- رابطه این آیات با یکدیگر چه خواهد بود؟ ج- پیام و مفهوم سوره کوثر چه خواهد شد؟ 3 – معنی لغت اعطینا چیست؟ دادیم و بخشیدیم – ظرافت آن در اعطی است و نوعی حرمت برای آن کسی که چیزی را می گیرد وجود دارد. و با صیغه جمع بکار رفته و با نوعی حشمت و جبروت و موضع بالا و قدرت همراه است. 4- معنی لغت کوثر چیست؟ خیر کثیر – بر وزن فوعل و از اوزان مبالغه است و بر کثرت دلالت می کند. 5 – فصل یعنی چه؟ فعل امر است و نماز گذار 6- در وانحر چه احتمالاتی وجود دارد؟ در معنا شناسی لغوی دو احتمال است - الف – به معنای نحر شتر است (قربانی ) ب – در مقام نماز دستان خود به حوالی گردن بیاور    

نويسنده در تهيه و تدوين اين نوشتار از راهنمائي‌هاي آقاي دكتر محمد رضا سركار آراني ( استاد دانشگاه علامه طباطبائي تهران و استاد مدعو دانشگاه‌هاي ژاپن )و آقاي دکتر قورچیان بهره‌مند شده،كه از راهنمايي ها  ايشان سپاسگذاري مي‌كند.

^{يكي از ياران شفيق كه چندي است رداي بلند بازنشستكي را به تن كرده  ‘ با شور وشعف وتكاپويي خاص در عرصه فرهنگ وانديشه تلاشي مضاعف دارند . اين بزرگوار براي غني بخشي وزينت صفحات جرايد چنان استارتي زده اند كه گويي اولين سال استخدامشان است واين امر موجب مسرت وخوشحالي ماست ‘ چندي پيش ازموضوع مطلع شديم وحسب فرمايش ايشان مقرر شد خاطره اي  را در مورد تشويق كاركنان كه در ايام خدمتم در يكي از مناطق آموزش وپرورش اتفاق افتاده بود را بيان كنم . واين مطلب فتح بابي شد تا قبل از بيان خاطره  مقدمه اي كوتاه هم در اين خصوص آورده  شود .}

^{نظام پاداش از مهم‌ترين عواملي است كه مي‌تواند موفقيت سازمان‌ها را در پيشرفت برنامه‌ها و تغييرات اساسي كه به دنبال آن هستند تضمين نمايد. اهتمام به اين امر و اتخاذ شيوه‌هاي تشويقي، يا عدم آن تاثير عمده‌اي در انگيزش كاركنان به انجام دادن يا ندادن مجموعه وظايف محول شده به آنان دارد. اين نكته را هيچ مديري انكار نمي‌كند، اما در عمل اتخاذ روش‌هاي ناكارآمد تشويقي نيز نمي‌تواند چندان اهداف ما را محقق سازد و چه بسا به نتايج منفي و خلاف برآوردها نيز منجر گردد .}

^{در دين مبين اسلام، موضوع تشويق و تنبيه در برنامه‌هاي حكومتي و خانواده بسيار اهميت داده شده است و حتي در مواردي راهبردهاي اساسي و شيوه‌هاي كلي تشويقي و تنبيهي جهت پرهيز از خطاهاي احتمالي و كاهش كارآمدي آنها، ارائه شده است. حضرت اميرالمومنين عليه‌‌السلام در خطبه‌هاي خود بارها اين مسئله را خاطر نشان ساخته و به مديران خود تذكرات بجايي داده كه چنين نگرشي در آن عصر و زمان كه هنوز فرهنگ مديريتي به صورت علمي مطرح نبوده، يك نكته برجسته و شگفت مي‌نمايد، آن حضرت در نامه 53 خطاب به دولتمردان خود مي‌فرمايد:}

^{با تشويق كارگزارن، ارتباط خويش را با آنها برقرار كن و خدمات صادقانه آنان را به زبان بياور (صريحاً‌ از آنها قدرداني نما،) زيرا تشويق، مردان شجاع را در راه نيكوكاري به هيجان مي‌آورد و مسامحه‌كاران را به فعاليت و حركت وامي‌دارد}

^{در اين روايت بسيار زيبا  ‘چند نكته اساسي از تشويق كاركنان استنباط مي‌گردد كه مي‌توان آنها را جزء همان راهبردهاي اساسي در تشويق به شمار آورد .}

^{تشويق كاركنان نوعي ارتباط با كاركنان است}

^{تشويق را بايد آشكار را انجام داد}

  ^{تشويق بهترين راهكار تهييج كاركنان براي ادامه فعاليت‌هاست}

^{در سوز وسرماي زمستاني در منطقه اي كوهستاني محبت ياران صديق و دوستان شفيق مي تواند گرمي بخش هر محفلي باشد ‘ در فضايي صميمي ومملو از خلوص  به عنوان مسئول وارد اداره اي شده بودم كه وسعت آن به گستره يك دنيا بود . آنچه ملموس ومشهود بود لطف محبت شامله اهالي  وهمكاران بود و اين نعمت به تنهايي كافي بود تا عزم واراده اي توصيف نشدني براي خدمت به مردم شريف منطقه داشته باشم . پس از گذشت حدود يكسال تغييراتي را با همت همكاران  در منطقه ايجاد كرديم در عصر يك روز كاري در جلسه اي تصويب كرديم كه از همكاران ساعي در حوزه اداري و آموزشي تقدير وتشكر كنيم و تاكيد خاصي در مورد اداره داشتم ‘ مقرر شد از اداره شروع كنيم طبق برنامه  ‘ صبح در اول وقت اداري شوراي اداري تشكيل داديم وپس صحبتهاي بنده واظهارات همكاران  در خصوص مسائل اداري  مجري اعلام كرد كه در اين قسمت از همكاران تقدير به عمل خواهد آمد . اولين نفري كه بنا بود از ايشان تقدير شود _ كارشناس آموزشي بود اين همكار عزيز شخصي جدي ومنضبط بود  ودر كارهاي ارجاعي بسيار خوب عمل مي كرد _ وقتي مجري اسم ايشان را خواند وتوضيح داد كه به چه دلايلي از ايشان تجليل وهديه داده مي شود ‘ در كمال تعجب وناباوري حضار ايشان بسيار تلاش كرد كه صحبت كند اما بغض  گلويشان را چنان فشرد كه توان صحبت نداشت وقطرات اشك از گونه هايشان جاري مي شد  . وخيلي  به زحمت توانست بگويد كه : من از ابتداي خدمتم ساليان سال است كه _ بعنوان وظيفه اداري _ در كارهايم جدي بوده وهميشه  قبل از همه در اداره حاضر شده ام وتاكنون هيچ تاخيري هم نداشته ام  هميشه از خودم سوال مي كردم كه در جامعه ما بين من وديگرا ن چرا تفاوتي نيست ؟  وجالب اينكه دراين سالهاي نسبتا طولاني  هيچ مسئولي هم از من نپرسيد كه چرا .... وديگر ادامه نداد وهمكاران آن روز را با ناراحتي وخوشحالي آغاز كردند ‘ ناراحتي از اينكه سالها دردي سينه عزيزي را فشرده بود وخوشحالي از اينكه مرهمي بر دردي نهاده شد وباري سنگين از دوش همكاري پرتوان بر داشه شد .}

^{*كارشناس پژوهش وتحقيقات}

معرفی زندگی نامه شیخ بهایی 

بهاء الدين محمد بن عزالدين حسين بن عبدالصمد بن شمس الدين محمد بن حسن بن محمد بن صالح حارثي حمداني(از صحابه معروف حضرت علي (ع) )عاملي جبعي (جباعي) معروف به شيخ بهائي در سال 953 ه.ق 1546 ميلادي در بعلبك متولد شد. او در جبل عامل در ناحيه شام و سوريه در روستايي به نام "جبع" يا "جباع" مي زيسته و از نژاد "حارث بن عبدالله اعور همداني" متوفي به سال 65 هجري از معاريف اسلام بوده است.

ناحيه "جبل عامل" همواره يكي از مراكز شيعه در مغرب آسيا بوده است و پيشوايان و دانشمندان شيعه كه از اين ناحيه برخاسته اند، بسيارند. در هر زمان، حتي امروزه فرق شيعه در جبل عامل به وفور مي زيسته اند و در بنياد نهادن مذهب شيعه در ايران و استوار كردن بنيان آن مخصوصاً از قرن هفتم هجري به بعد ياري بسيار كرده و در اين مدت پيشوايان بزرگ از ميان ايشان برخاسته اند و خاندان بهائي نيز از همان خانواده هاي معروف شيعه در جبل عامل بوده است.

پدر شيخ بهايي از رهبران شيعه و مشايخ بزرگ و از شاگردان و صحابه پيشواي معروف شيعه زين الدين علي بن احمد عاملي جبلي مشهور به شهيد ثاني است كه پس از كشته شدن شهيد ثاني به سال 966 ه.ق به ايران آمد.

صاحب تاريخ عالم آراي عباسي در باره عزالدين گفته است: " شيخ حسين از مشايخ عظام جبل عامل و در جميع فنون بتخصيص فقه و تفسير و حديث و عربيت فاضلي دانشمند بود. و خلاصه ايام شباب و روزگار جواني را در صحبت شهيد ثاني و زنده جاوداني شيخ زين الدين عليه الرحمه بسر برده در تصحيح حديث و رجال و تحصيل مقدمات اشتهار و كسب كمالات مشارك و مصاحب يكديگر بوده اند".

از آنجا كه وي شاگرد شهيد دوم بوده و از سرزميني آمده بود كه مركز ديرين شيعيان بود، پيشرفت و شهرت بسيار يافت و مورد توجه سلطان محمد خدابنده پدر شاه عباس بزرگ قرار گرفت وپس از چندي مقام شيخ الاسلامي دارالسلطنه ي هرات بوي تفويض شد.

بهاءالدين نيز در كودكي به همراه پدرش از جبل عامل به ايران آمد و در پايتخت ايران يعني شهر قزوين كه مركز تجمع دانشمندان شيعه بود سكني گزيد و ظاهرا هنگام سفر پدرش به هرات همراه وي نبوده است زيرا وي در آن هنگام در قزوين به كسب علوم اشتغال داشته است. وي چندي نيز در مشهد به تحصيلات خود ادامه داده و مدتي در هرات به جاي پدر مقام شيخ الاسلامي را عهده دار بوده است.

پس از اتمام تحصيلات، شيخ الاسلام اصفهان شد. چون در سال 991 هجري قمري به قصد حج راه افتاد، به بسياري از سرزمينهاي اسلامي از جمله عراق، شام و مصر رفت و پس از 4 سال در حالي كه حالت درويشي يافته بود، به ايران بازگشت.

وي در علوم فلسفه، منطق، هيئت و رياضيات تبحر داشت، مجموعه تأليفاتي كه از او بر جاي مانده در حدود 88 كتاب و رساله است. وي در سال 1031 ه.ق در اصفهان درگذشت و بنا بر وصيت خودش جنازه او را به مشهد بردند و در جوار مرقد مطهر حضرت علي بن موسي الرضا عليه السلام جنب موزه آستان قدس دفن كردند. مقبره اين دانشمند بين صحن امام و صحن آزادي ،‌و در جايي كه پيشتر محل تدريس اوبوده قراردارد .

   رساله دکتری  اباذر کاظمی

الجامع العباسی 

 بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین والصلوة والسلام على اشرف الاولین والاخرین محمد سید المرسلین وعلى على بن ابى طالب امیر المؤمنین وافضل الوصیین واولادهما الطاهرین صلوات الله وسلامه علیهم اجمعین اما بعد چون توجه خاطر ملکوت ناظر اشرف اقدس کلب استان على بن ابیطالب شاه عباس الحسینى الموسوى الصفوى بهادر خان که اسم اشرفش از بینات خلد الله ملکه هویدا وظاهر است بانتشار مسائل دینى واشتهار معارف یقینی مصروف ومعطوفست واراده خاطر اقدس آنست کجمیع خلایق وشیعیان وغلامان حضرت امیر المؤمنین علیه السلام عارف بمسائل دین مبین وواقف بر احکام حضرات ائمه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین باشند لهذا امر اشرف اقدس عز صدور یافت که این تنه دعاگوى بهاء الدین محمد عاملى کتابى ترتیب نماید که مشتمل باشد بر مسائل ضرورى دین مثلا وضو وغسل وتیمم ونماز وزکوة وحج وجهاد وزیارت حضرت رسالت پناه وحضرت امیر المؤمنین وباقى حضرات ائمه معصومین وایام مولود ووفات ایشان ومسائلى که اغلب اوقات بآن واقع میشود احتیاج مثل مسائل وقف وتصدق وبیع ونکاح وطلاق ونذر وکفاره دادن وبنده آزاد کردن و مقدار خونبهاى قتل آدمى ومقدار خونبهاى قطع اعضاى او وزخمهاى که شخصى برشخصى زند وآدابى که از حضرات ائمه معصومین صلوات الله وسلامه علیهم اجمعین نقل شده درباب طعام خوردن وآب نوشیدن ورخت پوشیدن وشکار کردن وامثال آن امتثالا لامر الاشرف الا رفع این کتاب سمت تحریر یافت ومسائل آنرا بعبارات واضح نزدیک بفهم مؤدى ساخت تا جمیع خلائق از

معرفی زندگی نامه شیخ بهایی 

بهاء الدين محمد بن عزالدين حسين بن عبدالصمد بن شمس الدين محمد بن حسن بن محمد بن صالح حارثي حمداني(از صحابه معروف حضرت علي (ع) )عاملي جبعي (جباعي) معروف به شيخ بهائي در سال 953 ه.ق 1546 ميلادي در بعلبك متولد شد. او در جبل عامل در ناحيه شام و سوريه در روستايي به نام "جبع" يا "جباع" مي زيسته و از نژاد "حارث بن عبدالله اعور همداني" متوفي به سال 65 هجري از معاريف اسلام بوده است.

ناحيه "جبل عامل" همواره يكي از مراكز شيعه در مغرب آسيا بوده است و پيشوايان و دانشمندان شيعه كه از اين ناحيه برخاسته اند، بسيارند. در هر زمان، حتي امروزه فرق شيعه در جبل عامل به وفور مي زيسته اند و در بنياد نهادن مذهب شيعه در ايران و استوار كردن بنيان آن مخصوصاً از قرن هفتم هجري به بعد ياري بسيار كرده و در اين مدت پيشوايان بزرگ از ميان ايشان برخاسته اند و خاندان بهائي نيز از همان خانواده هاي معروف شيعه در جبل عامل بوده است.

پدر شيخ بهايي از رهبران شيعه و مشايخ بزرگ و از شاگردان و صحابه پيشواي معروف شيعه زين الدين علي بن احمد عاملي جبلي مشهور به شهيد ثاني است كه پس از كشته شدن شهيد ثاني به سال 966 ه.ق به ايران آمد.

صاحب تاريخ عالم آراي عباسي در باره عزالدين گفته است: " شيخ حسين از مشايخ عظام جبل عامل و در جميع فنون بتخصيص فقه و تفسير و حديث و عربيت فاضلي دانشمند بود. و خلاصه ايام شباب و روزگار جواني را در صحبت شهيد ثاني و زنده جاوداني شيخ زين الدين عليه الرحمه بسر برده در تصحيح حديث و رجال و تحصيل مقدمات اشتهار و كسب كمالات مشارك و مصاحب يكديگر بوده اند".

از آنجا كه وي شاگرد شهيد دوم بوده و از سرزميني آمده بود كه مركز ديرين شيعيان بود، پيشرفت و شهرت بسيار يافت و مورد توجه سلطان محمد خدابنده پدر شاه عباس بزرگ قرار گرفت وپس از چندي مقام شيخ الاسلامي دارالسلطنه ي هرات بوي تفويض شد.

بهاءالدين نيز در كودكي به همراه پدرش از جبل عامل به ايران آمد و در پايتخت ايران يعني شهر قزوين كه مركز تجمع دانشمندان شيعه بود سكني گزيد و ظاهرا هنگام سفر پدرش به هرات همراه وي نبوده است زيرا وي در آن هنگام در قزوين به كسب علوم اشتغال داشته است. وي چندي نيز در مشهد به تحصيلات خود ادامه داده و مدتي در هرات به جاي پدر مقام شيخ الاسلامي را عهده دار بوده است.

پس از اتمام تحصيلات، شيخ الاسلام اصفهان شد. چون در سال 991 هجري قمري به قصد حج راه افتاد، به بسياري از سرزمينهاي اسلامي از جمله عراق، شام و مصر رفت و پس از 4 سال در حالي كه حالت درويشي يافته بود، به ايران بازگشت.

وي در علوم فلسفه، منطق، هيئت و رياضيات تبحر داشت، مجموعه تأليفاتي كه از او بر جاي مانده در حدود 88 كتاب و رساله است. وي در سال 1031 ه.ق در اصفهان درگذشت و بنا بر وصيت خودش جنازه او را به مشهد بردند و در جوار مرقد مطهر حضرت علي بن موسي الرضا عليه السلام جنب موزه آستان قدس دفن كردند. مقبره اين دانشمند بين صحن امام و صحن آزادي ،‌و در جايي كه پيشتر محل تدريس اوبوده قراردارد .

          ديوان‏ محاسبات‏ به‏ كليه‏ حسابهاي‏ وزارتخانه‏ها، موسسات‏، شركتهاي‏ دولتي‏ و ساير دستگاه‏هايي‏ كه‏ به‏نحوي‏ از انحاء از بودجه‏ كل‏ كشور استفاده‏ مي‏كنند به‏ ترتيبي‏ كه‏ قانون‏ مقرر مي‏دارد رسيدگي‏ يا حسابرسي‏ مي‏نمايد كه‏ هيچ‏ هزينه‏اي‏ از اعتبارات‏ مصوب‏ تجاوز نكرده‏ و هر وجهي‏ در محل‏ خود به‏مصرف‏ رسيده‏ باشد. ديوان‏ محاسبات‏، حسابها و اسناد و مدارك‏ مربوطه‏ را برابر قانون‏ جمع‌آوري‏ و گزارش‏ تفريغ بودجه‏ هر سال‏ را به‏ انضمام‏ نظرات‏ خود به‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ تسليم‏ مي‏نمايد. اين‏ گزارش‏ بايد در دسترس‏ عموم‏ گذاشته‏ شود.

 اصل 56

          حاكميت‏ مطلق‏ بر جهان‏ و انسان‏ از آن‏ خداست‏ و هم‏ او، انسان‏ را بر سرنوشت‏ اجتماعي‏ خويش‏ حاكم‏ ساخته‏ است‏. هيچكس‏ نمي‏تواند اين‏ حق‏ الهي‏ را از انسان‏ سلب‏ كند يا در خدمت‏ منافع فرد يا گروهي‏ خاص‏ قرار دهد و ملت‏ اين‏ حق‏ خداداد را از طرقي‏ كه‏ در اصول‏ بعد مي‏آيد اعمال‏ مي‏كند.

 اصل 57

          قواي‏ حاكم‏ در جمهوري اسلامي‏ ايران‏ عبارتند از: قوه‏ مقننه‏، قوه‏ مجريه‏ و قوه‏ قضائيه‏ كه‏ زير نظر ولايت‏ مطلقه‏ امر و امامت‏ امت‏ بر طبق‏ اصول‏ آينده‏ اين‏ قانون‏ اعمال‏ مي‏گردند. اين‏ قوا مستقل‏ از يكديگرند.2

اصل 58

          اعمال‏ قوه‏ مقننه‏ از طريق‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ است‏ كه‏ از نمايندگان‏ منتخب‏ مردم‏ تشكيل‏ مي‏شود و مصوبات‏ آن‏ پس‏ از طي‏ مراحلي‏ كه‏ در اصول‏ بعد مي‏آيد براي‏ اجرا به‏ قوه‏ مجريه‏ و قضائيه‏ ابلاغ‏ مي‏گردد.

 اصل 59

          در مسايل‏ بسيار مهم‏ اقتصادي‏، سياسي‏، اجتماعي‏ و فرهنگي‏ ممكن‏ است‏ اعمال‏ قوه‏ مقننه‏ از راه‏ همه‏پرسي‏ و مراجعه‏ مستقيم‏ به‏ آرا مردم‏ صورت‏ گيرد. در خواست‏ مراجعه‏ به‏ آرا عمومي‏ بايد به‏ تصويب‏ دو سوم‏ مجموع‏ نمايندگان‏ مجلس‏ برسد.

 اصل 60

          اعمال‏ قوه‏ مجريه‏ جز در اموري‏ كه‏ در اين‏ قانون‏ مستقيماً برعهده‏ رهبري‏ گذارده‏ شده‏، از طريق‏ رئيس‏ جمهور و وزرا است‏.3

 اصل 61

          اعمال‏ قوه‏ قضائيه‏ به‏وسيله‏ دادگاه‏هاي‏ دادگستري‏ است‏ كه‏ بايد طبق‏ موازين‏ اسلامي‏ تشكيل‏ شود و به‏ حل‏ و فصل‏ دعاوي‏ و حفظ حقوق‏ عمومي‏ و گسترش‏ و اجراي‏ عدالت‏ و اقامه‏ حدود الهي‏ بپردازد.

 اصل 62

          مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ از نمايندگان‏ ملت‏ كه‏ به‏طور مستقيم‏ و با رأي‏ مخفي‏ انتخاب‏ مي‏شوند تشكيل‏ مي‏گردد. شرايط انتخاب‏ كنندگان‏ و انتخاب‏ شوندگان‏ و كيفيت‏ انتخابات‏ را قانون‏ معين‏ خواهد كرد.

 اصل 63

          دوره‏ نمايندگي‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ چهار سال‏ است‏. انتخابات‏ هر دوره‏ بايد پيش‏ از پايان‏ دوره‏ قبل‏ برگزار شود به‏طوري‏ كه‏ كشور در هيچ‏ زمان‏ بدون‏ مجلس‏ نباشد.

 اصل 64

          عده‏ نمايندگان‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ دويست‏ و هفتاد نفر است‏ و از تاريخ‏ همه‏ پرسي‏ سال‏ يكهزار و سيصد و شصت‏ و هشت‏ هجري‏ شمسي‏ پس‏ از هر ده‏ سال‏، با در نظر گرفتن‏ عوامل‏ انساني‏، سياسي‏، جغرافيايي‏ و نظاير آنها حداكثر بيست‏ نفر نماينده‏ مي‏تواند اضافه‏ شود. زرتشتيان‏ و كليميان‏ هر كدام‏ يك‏ نماينده‏ و مسيحيان‏ آشوري‏ و كلداني‏ مجموعا يك‏ نماينده‏ و مسيحيان‏ ارمني‏ جنوب‏ و شمال‏ هر كدام‏ يك‏ نماينده‏ انتخاب‏ مي‏كنند. محدوده‏ حوزه‏هاي‏ انتخابيه‏ و تعداد نمايندگان‏ را قانون‏ معين‏ مي‏كند.4

 اصل 65

          پس‏ از برگزاري‏ انتخابات‏، جلسات‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ با حضور دو سوم‏ مجموع‏ نمايندگان‏ رسميت‏ مي‏يابد و تصويب‏ طرحها و لوايح‏ طبق‏ آيين‏نامه‏ مصوب‏ داخلي‏ انجام‏ مي‏گيرد مگر در مواردي‏ كه‏ در قانون‏ اساسي‏ نصاب‏ خاصي‏ تعيين‏ شده‏ باشد. براي‏ تصويب‏ آيين‏نامه‏ داخلي‏ موافقت‏ دو سوم‏ حاضران‏ لازم‏ است‏.

 اصل 66

          ترتيب‏ انتخاب‏ رييس‏ و هيأت‏ رئيسه‏ مجلس‏ و تعداد كميسيونها و دوره‏ تصدي‏ آنها و امور مربوط به‏ مذاكرات‏ و انتظامات‏ مجلس‏ به‏ وسيله‏ آيين‏نامه‏ داخلي‏ مجلس‏ معين‏ مي‏گردد.

 اصل 67

          نمايندگان‏ بايد در نخستين‏ جلسه‏ مجلس‏ به‏ترتيب‏ زير سوگند ياد كنند و متن‏ قسم‏ نامه‏ را امضا نمايند. بسم‏الله‏ الرحمن‏ الرحيم‏ «من‏ در برابر قرآن‏ مجيد، به‏ خداي‏ قادر متعال‏ سوگند ياد مي‏كنم‏ و با تكيه‏ بر شرف‏ انساني‏ خويش‏ تعهد مي‏نمايم‏ كه‏ پاسدار حريم‏ اسلام‏ و نگاهبان‏ دستاوردهاي‏ انقلاب‏ اسلامي‏ ملت‏ ايران‏ و مباني‏ جمهوري‏ اسلامي‏ باشم‏، وديعه‏اي‏ را كه‏ ملت‏ به‏ ما سپرده‏ به‏ عنوان‏ اميني‏ عادل‏ پاسداري‏ كنم‏ و در انجام‏ وظايف‏ وكالت‏، امانت‏ و تقوي‏ را رعايت‏ نمايم‏ و همواره‏ به‏ استقلال‏ و اعتلاي‏ كشور و حفظ حقوق‏ ملت‏ و خدمت‏ به‏ مردم‏ پايبند باشم‏، از قانون‏ اساسي‏ دفاع‏ كنم‏ و در گفته‏ها و نوشته‏ها و اظهارنظرها، استقلال‏ كشور و آزادي‏ مردم‏ و تأمين‏ مصالح‏ آنها را مدنظر داشته‏ باشم‏.» نمايندگان‏ اقليتهاي‏ ديني‏ اين‏ سوگند را با ذكر كتاب‏ آسماني‏ خود ياد خواهند كرد. نمايندگاني‏ كه‏ در جلسه‏ نخست‏ شركت‏ ندارند بايد در اولين‏ جلسه‏اي‏ كه‏ حضور پيدا مي‏كنند مراسم‏ سوگند را به‏جاي‏ آورند.

 اصل 68

          در زمان‏ جنگ‏ و اشغال‏ نظامي‏ كشور به‏ پيشنهاد رئيس‏جمهور و تصويب‏ سه‏ چهارم‏ مجموع‏ نمايندگان‏ و تأييد شوراي‏ نگهبان‏ از انتخابات‏ نقاط اشغال‏ شده‏ يا تمامي‏ مملكت‏ براي‏ مدت‏ معيني‏ متوقف‏ مي‏شود و درصورت‏ عدم‏ تشكيل‏ مجلس‏ جديد، مجلس‏ سابق‏ همچنان‏ به‏ كار خود ادامه‏ خواهد داد.

 اصل 69

          مذاكرات‏ مجلس‏ شوراي‏ ملي‏ بايد علني‏ باشد و گزارش‏ كامل‏ آن‏ از طريق‏ راديو و روزنامه‏ رسمي‏ براي‏ اطلاع‏ عموم‏ منتشر شود. در شرايط اضطراري‏، درصورتي‏ كه‏ رعايت‏ امنيت‏ كشور ايجاب‏ كند، به‏ تقاضاي‏ رئيس‏جمهور يا يكي‏ از وزرا يا ده‏ نفر از نمايندگان‏، جلسه‏ غيرعلني‏ تشكيل‏ مي‏شود. مصوبات‏ جلسه‏ غيرعلني‏ درصورتي‏ معتبر است‏ كه‏ با حضور شوراي‏ نگهبان‏ به‏تصويب‏ سه‏ چهارم‏ مجموع‏ نمايندگان‏ برسد. گزارش‏ و مصوبات‏ اين‏ جلسات‏ بايد پس‏ از برطرف‏ شدن‏ شرايط اضطراري‏ براي‏ اطلاع‏ عموم‏ منتشر گردد.5

 اصل 70

          رئيس‏جمهور و معاونان‏ او و وزيران‏ به‏ اجتماع‏ يا به انفراد حق‏ شركت‏ در جلسات‏ علني‏ مجلس‏ را دارند و مي‏توانند مشاوران‏ خود را همراه‏ داشته‏ باشند و درصورتي‏ كه‏ نمايندگان‏ لازم‏ بدانند، وزرا مكلف‏ به‏ حضورند و هرگاه‏ تقاضا كنند مطالبشان‏ استماع‏ مي‏شود.6

  اصل 71

          مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ در عموم‏ مسائل‏ در حدود مقرر در قانون‏ اساسي‏ مي‏تواند قانون‏ وضع كند.

 اصل 72

          مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ نمي‏تواند قوانيني‏ وضع كند كه‏ با اصول‏ و احكام‏ مذهب‏ رسمي‏ كشور يا قانون‏ اساسي‏ مغايرت‏ داشته‏ باشد. تشخيص‏ اين‏ امر به‏ ترتيبي‏ كه‏ در اصل‏ نود و ششم‏ آمده‏ برعهده‏ شوراي‏ نگهبان‏ است‏.

 اصل 73

          شرح‏ و تفسير قوانين‏ عادي‏ در صلاحيت‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ است‏. مفاد اين‏ اصل‏ مانع از تفسيري‏ كه‏ دادرسان‏، در مقام‏ تميز حق‏، از قوانين‏ مي‏كنند نيست‏.

 اصل 74

          لوايح‏ قانوني‏ پس‏ از تصويب‏ هيأت‏وزيران‏ به‏ مجلس‏ تقديم‏ مي‏شود و طرحهاي‏ قانوني‏ به‏ پيشنهاد حداقل‏ پانزده‏ نفر از نمايندگان‏، در مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ قابل‏ طرح‏ است‏.

 اصل 75

          طرح‏هاي‏ قانوني‏ و پيشنهادها و اصلاحاتي‏ كه‏ نمايندگان‏ درخصوص‏ لوايح‏ قانوني‏ عنوان‏ مي‏كنند و به‏ تقليل‏ درآمد عمومي‏ يا افزايش‏ هزينه‌هاي‏ عمومي‏ مي‏انجامد، درصورتي‏ قابل‏ طرح‏ در مجلس‏ است‏ كه‏ در آن‏ طريق‏ جبران‏ كاهش‏ درآمد يا تأمين‏ هزينه‏ جديد نيز معلوم‏ شده‏ باشد.

اصل 76

          مجلس‏ شوري‏ اسلامي‏ حق‏ تحقيق‏ و تفحص‏ در تمام‏ امور كشور را دارد.

اصل 77

          عهدنامه‏ها، مقاوله‏نامه‏ها، قراردادها و موافقت‏نامه‏هاي‏ بين‏المللي‏ بايد به‏تصويب‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ برسد.

اصل 78

          هرگونه‏ تغيير در خطوط مرزي‏ ممنوع‏ است‏ مگر اصلاحات‏ جزيي‏ با رعايت‏ مصالح‏ كشور، به‏ شرط اين‏ كه‏ يك‏طرفه‏ نباشد و به‏ استقلال‏ و تماميت‏ ارضي‏ كشور لطمه‏ نزند‏ و به‏تصويب‏ چهار پنجم‏ مجموع‏ نمايندگان‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ برسد.

اصل 79

          برقراري‏ حكومت‏ نظامي‏ ممنوع‏ است‏. در حالت‏ جنگ‏ و شرايط اضطراري‏ نظير آن‏، دولت‏ حق‏ دارد با تصويب‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ موقتاً محدوديتهاي‏ ضروري‏ را برقرار نمايد، ولي‏ مدت‏ آن‏ به‏ هر حال‏ نمي‏تواند بيش‏ از سي‏ روز باشد و در صورتي‏ كه‏ ضرورت‏ همچنان‏ باقي‏ باشد دولت‏ موظف‏ است‏ مجدداً از مجلس‏ كسب‏ مجوز كند.

اصل 80

          گرفتن‏ و دادن‏ وام‏ يا كمكهاي‏ بدون‏ عوض‏ داخلي‏ و خارجي‏ از طرف‏ دولت‏ بايد با تصويب‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ باشد.

اصل 81

          دادن‏ امتياز تشكيل‏ شركتها و مؤسسات‏ در امور تجارتي‏ و صنعتي‏ و كشاورزي‏ و معادن‏ و خدمات‏ به‏ خارجيان‏ مطلقاً ممنوع‏ است‏.

اصل 82

          استخدام‏ كارشناسان‏ خارجي‏ از طرف‏ دولت‏ ممنوع‏ است‏ مگر در موارد ضرورت‏ با تصويب‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏.

اصل 83

          بناها و اموال دولتي‏ كه‏ از نفايس‏ ملي‏ باشد قابل‏ انتقال‏ به‏ غير نيست‏ مگر با تصويب‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ آن‏ هم‏ در صورتي‏ كه‏ از نفايس‏ منحصر به‏ فرد نباشد.

اصل 84

          هر نماينده‏ در برابر تمام‏ ملت‏ مسئول‏ است‏ و حق‏ دارد در همه‏ مسائل‏ داخلي‏ و خارجي‏ كشور اظهار نظر نمايد.

اصل 85

          سمت‏ نمايندگي‏ قائم‏ به‏ شخص‏ است‏ و قابل‏ واگذاري‏ به‏ ديگري‏ نيست‏. مجلس‏ نمي‏تواند اختيار قانونگذاري‏ را به‏ شخص‏ يا هيأتي‏ واگذار كند ولي‏ در موارد ضروري‏ مي‏تواند اختيار وضع بعضي‏ از قوانين‏ را با رعايت‏ اصل‏ هفتاد و دوم‏ به‏ كميسيون‏هاي‏ داخلي‏ خود تفويض‏ كند، در اين‏صورت‏ اين‏ قوانين‏ در مدتي‏ كه‏ مجلس‏ تعيين‏ مي‏نمايد به‏صورت‏ آزمايشي‏ اجرا مي‏شود و تصويب‏ نهايي‏ آنها با مجلس‏ خواهد بود. همچنين‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ مي‏تواند تصويب‏ دائمي‏ اساسنامه‏ سازمانها، شركتها، مؤسسات‏ دولتي‏ يا وابسته‏ به‏ دولت‏ را با رعايت‏ اصل‏ هفتاد و دوم‏ به‏ كميسيونهاي‏ ذي‌ربط واگذار كند و يا اجازه‏ تصويب‏ آنها را به‏ دولت‏ بدهد. در اين‏ صورت‏ مصوبات‏ دولت‏ نبايد با اصول‏ و احكام‏ مذهب‏ رسمي‏ كشور و يا قانون‏ اساسي‏ مغايرت‏ داشته‏ باشد، تشخيص‏ اين‏ امر به‏ ترتيب‏ مذكور در اصل‏ نود و ششم‏ با شوراي‏ نگهبان‏ است‏. علاوه‏ بر اين‏، مصوبات‏ دولت‏ نبايد مخالف‏ قوانين‏ و مقررات‏ عمومي‏ كشور باشد و به‏منظور بررسي‏ و اعلام‏ عدم‏ مغايرت‏ آنها با قوانين‏ مزبور بايد ضمن‏ ابلاغ‏ براي‏ اجرا به‏ اطلاع‏ رئيس‏مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ برسد.7

اصل 86

          نمايندگان‏ مجلس‏ در مقام‏ ايفاي‏ وظايف‏ نمايندگي‏ در اظهار نظر و رأي‏ خود كاملاً آزادند و نمي‏توان‏ آنها را به‏سبب‏ نظراتي‏ كه‏ در مجلس‏ اظهار كرده‏اند يا آرائي‏ كه‏ در مقام‏ ايفاي‏ وظايف‏ نمايندگي‏ خود داده‏اند تعقيب‏ يا توقيف‏ كرد.

اصل 87

          رئيس‏جمهور براي‏ هيأت‏وزيران‏ پس‏ از تشكيل‏ و پيش‏ از هر اقدام‏ ديگر بايد از مجلس‏ رأي‏ اعتماد بگيرد. در دوران‏ تصدي‏ نيز در مورد مسايل‏ مهم‏ و مورد اختلاف‏ مي‏تواند از مجلس‏ براي‏ هيأت‏وزيران‏ تقاضاي‏ رأي‏ اعتماد كند.8

اصل 88

          در هر مورد كه‏ حداقل‏ يك‏ چهارم‏ كل‏ نمايندگان‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ از رئيس‏جمهور و يا هر يك‏ از نمايندگان‏ از وزير مسئول‏، درباره‏ يكي‏ از وظايف‏ آنان‏ سؤال‏ كنند، رئيس‏جمهور يا وزير موظف‏ است‏ در مجلس‏ حاضر شود و به‏ سوال‏ جواب‏ دهد و اين‏ جواب‏ نبايد در مورد رئيس‏جمهور بيش‏ از يك‏ ماه‏ و در مورد وزير بيش‏ از ده‏ روز به‏ تأخير افتد مگر با عذر موجه‏ به‏ تشخيص‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏.9

اصل 89

          1- نمايندگان‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ مي‏توانند در مواردي‏ كه‏ لازم‏ مي‏دانند هيأت‏وزيران‏ يا هر يك‏ از وزرا را استيضاح‏ كنند، استيضاح‏ وقتي‏ قابل‏ طرح‏ در مجلس‏ است‏ كه‏ با امضاي‏ حداقل‏ ده‏ نفر از نمايندگان‏ به‏ مجلس‏ تقديم‏ شود. هيأت‏وزيران‏ يا وزير مورد استيضاح‏ بايد ظرف‏ مدت‏ ده‏ روز پس‏ از طرح‏ آن‏ در مجلس‏ حاضر شود و به‏ آن‏ پاسخ‏ گويد و از مجلس‏ رأي‏ اعتماد بخواهد. در صورت‏ عدم‏ حضور هيأت‏وزيران‏ يا وزير براي‏ پاسخ‏، نمايندگان‏ مزبور درباره‏ استيضاح‏ خود توضيحات‏ لازم‏ را مي‏دهند و در صورتي‏ كه‏ مجلس‏ مقتضي‏ بداند اعلام‏ رأي‏ عدم‏ اعتماد خواهد كرد. اگر مجلس‏ رأي‏ اعتماد نداد هيأت‏وزيران‏ يا وزير مورد استيضاح‏ عزل‏ مي‏شود. در هر دو صورت‏ وزراي‏ مورد استيضاح‏ نمي‏توانند در هيأت‏وزيراني‏ كه‏ بلافاصله‏ بعد از آن‏ تشكيل‏ مي‏شود عضويت‏ پيدا كنند.

          2- در صورتي‏ كه‏ حداقل‏ يك‏ سوم‏ از نمايندگان‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ رئيس‏جمهور را در مقام‏ اجراي‏ وظايف‏ مديريت‏ قوه‏ مجريه‏ و اداره‏ امور اجرايي‏ كشور مورد استيضاح‏ قرار دهند، رئيس‏جمهور بايد ظرف‏ مدت‏ يك‏ ماه‏ پس‏ از طرح‏ آن‏ در مجلس‏ حاضر شود و درخصوص‏ مسايل‏ مطرح‏ شده‏ توضيحات‏ كافي‏ بدهد. در صورتي‏ كه‏ پس‏ از بيانات‏ نمايندگان‏ مخالف‏ و موافق‏ و پاسخ‏ رئيس‏جمهور، اكثريت‏ دو سوم‏ كل‏ نمايندگان‏ به‏ عدم‏ كفايت‏ رئيس‏جمهور رأي‏ دادند مراتب‏ جهت‏ اجراي‏ بند ده‏ اصل‏ يكصد و دهم‏ به‏ اطلاع‏ مقام‏ رهبري‏ مي‏رسد.10

اصل 90

          هر كس‏ شكايتي‏ از طرز كار مجلس‏ يا قوه‏ مجريه‏ يا قوه‏ قضائيه‏ داشته‏ باشد، مي‏تواند شكايت‏ خود را كتباً به مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ عرضه‏ كند. مجلس‏ موظف‏ است‏ به‏ اين‏ شكايات‏ رسيدگي‏ كند و پاسخ‏ كافي‏ دهد و در مواردي‏ كه‏ شكايت‏ به‏ قوه‏ مجريه‏ و يا قوه‏ قضاييه‏ مربوط است‏ رسيدگي‏ و پاسخ‏ كافي‏ از آنها بخواهد و در مدت‏ متناسب‏ نتيجه‏ را اعلام‏ نمايد و در موردي‏ كه‏ مربوط به‏ عموم‏ باشد به‏ اطلاع‏ عامه‏ برساند.

اصل 91

          به‏منظور پاسداري‏ از احكام‏ اسلام‏ و قانون‏ اساسي‏ از نظر عدم‏ مغايرت‏ مصوبات‏، مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ با آنها، شورايي‏ به‏ نام‏ شوراي‏ نگهبان‏ با تركيب‏ زير تشكيل‏ مي‏ شود:

          1 - شش‏ نفر از فقهاي‏ عادل‏ و آگاه‏ به‏ مقتضيات‏ زمان‏ و مسايل‏ روز. انتخاب‏ اين‏ عده‏ با مقام‏ رهبري‏ است‏.

          2 - شش‏ نفر حقوقدان‏، در رشته‏هاي‏ مختلف‏ حقوقي‏، از ميان‏ حقوقدانان‏ مسلماني‏ كه‏ به‏ وسيله‏ رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ به‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ معرفي مي‏شوند و با رأي‏ مجلس‏ انتخاب‏ مي‏گردند.11

اصل 92

          اعضاي‏ شوراي‏ نگهبان‏ براي‏ مدت‏ شش‏ سال‏ انتخاب‏ مي‏شوند ولي‏ در نخستين‏ دوره‏ پس‏ از گذشتن‏ سه‏ سال‏، نيمي‏ از اعضاي‏ هر گروه‏ به‏ قيد قرعه‏ تغيير مي‏يابند و اعضاي‏ تازه‏اي‏ به‏جاي‏ آنها انتخاب‏ مي‏شوند.

اصل 93

          مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ بدون‏ وجود شوراي‏ نگهبان‏ اعتبار قانوني‏ ندارد مگر درمورد تصويب‏ اعتبارنامه‏ نمايندگان‏ و انتخاب‏ شش‏ نفر حقوقدان‏ اعضاي‏ شوراي‏ نگهبان‏.

اصل 94

          كليه‏ مصوبات‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ بايد به‏ شوراي‏ نگهبان‏ فرستاده‏ شود. شوراي‏ نگهبان‏ موظف‏ است‏ آن‏ را حداكثر ظرف‏ ده‏ روز از تاريخ‏ وصول‏ از نظر انطباق‏ بر موازين‏ اسلام‏ و قانون‏ اساسي‏ مورد بررسي‏ قرار دهد و چنانچه‏ آن‏ را مغاير ببيند براي‏ تجديد نظر به‏ مجلس‏ بازگرداند. در غير اين‏ صورت‏ مصوبه‏ قابل‏ اجرا است‏.

اصل 95

          در مواردي‏ كه‏ شوراي‏ نگهبان‏ مدت‏ ده‏ روز را براي‏ رسيدگي‏ و اظهار نظر نهايي‏ كافي‏ نداند، مي‏تواند از مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ حداكثر براي‏ ده‏ روز ديگر با ذكر دليل‏ خواستار تمديد وقت‏ شود.

اصل 96

          تشخيص‏ عدم‏ مغايرت‏ مصوبات‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ با احكام‏ اسلام‏ با اكثريت‏ فقهاي‏ شوراي‏ نگهبان‏ و تشخيص‏ عدم‏ تعارض‏ آنها با قانون‏ اساسي‏ بر عهده‏ اكثريت‏ همه‏ اعضاي‏ شوراي‏ نگهبان‏ است‏.

اصل 97

          اعضاي‏ شوراي‏ نگهبان‏ به‏منظور تسريع در كار مي‏توانند هنگام‏ مذاكره‏ درباره‏ لايحه‏ يا طرح‏ قانوني‏ در مجلس‏ حاضر شوند و مذاكرات‏ را استماع‏ كنند. اما وقتي‏ طرح‏ يا لايحه‏اي‏ فوري‏ در دستور كار مجلس‏ قرار گيرد، اعضاي‏ شوراي‏ نگهبان‏ بايد در مجلس‏ حاضر شوند و نظر خود را اظهار نمايند.

اصل 98

          تفسير قانون‏ اساسي‏ به‏ عهده‏ شوراي‏ نگهبان‏ است‏ كه‏ با تصويب‏ سه‏ چهارم‏ آنان‏ انجام‏ مي‏شود.

 اصل 99

          شوراي‏ نگهبان‏ نظارت‏ بر انتخابات‏ مجلس‏ خبرگان‏ رهبري‏، رياست‏ جمهوري‏، مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ و مراجعه‏ به‏ آراء عمومي‏ و همه‏ پرسي‏ را برعهده‏ دارد.12

اصل 100

          براي‏ پيشبرد سريع برنامه‏هاي‏ اجتماعي‏، اقتصادي‏، عمراني‏، بهداشتي‏، فرهنگي‏، آموزشي‏ و ساير امور رفاهي‏ از طريق‏ همكاري‏ مردم‏ با توجه‏ به‏ مقتضيات‏ محلي‏، اداره‏ امور هر روستا، بخش‏، شهر، شهرستان‏ يا استان‏ با نظارت‏ شورايي‏ به‏ نام‏ شوراي‏ ده‏، بخش‏، شهر، شهرستان‏ يا استان‏ صورت‏ مي‏گيرد كه‏ اعضاي‏ آن‏ را مردم‏ همان‏ محل‏ انتخاب‏ مي‏كنند. شرايط انتخاب‏كنندگان‏ و انتخاب‏شوندگان‏ و حدود وظايف‏ و اختيارات‏ و نحوه‏ انتخاب‏ و نظارت‏ شوراهاي‏ مذكور و سلسله‏ مراتب‏ آنها را كه‏ بايد با رعايت‏ اصول‏ وحدت‏ ملي‏ و تماميت‏ ارضي‏ و نظام‏ جمهوري‏ اسلامي‏ و تابعيت‏ حكومت‏ مركزي‏ باشد قانون‏ معين‏ مي‌كند.

اصل 101

          به‏منظور جلوگيري‏ از تبعيض‏ و جلب‏ همكاري‏ در تهيه‏ برنامه‏هاي‏ عمراني‏ و رفاهي‏ استانها و نظارت‏ بر اجراي‏ هماهنگ‏ آنها، شوراي‏عالي‏ استانها مركب‏ از نمايندگان‏ شوراهاي‏ استانها تشكيل‏ مي‏شود. نحوه‏ تشكيل‏ و وظايف‏ اين‏ شورا را قانون‏ معين‏ مي‏كند.

اصل 102

          شوراي‏عالي‏ استانها حق‏ دارد در حدود وظايف‏ خود طرحهايي‏ تهيه‏ و مستقيماً يا از طريق‏ دولت‏ به‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ پيشنهاد كند. اين‏ طرحها بايد در مجلس‏ مورد بررسي‏ قرار گيرد.

اصل 103

          استانداران‏، فرمانداران‏، بخشداران‏ و ساير مقامات‏ كشوري‏ كه‏ از طرف‏ دولت‏ تعيين‏ مي‏شوند در حدود اختيارات‏ شوراها ملزم‏ به‏ رعايت‏ تصميمات‏ آنها هستند.

اصل 104

          به‏منظور تأمين‏ قسط اسلامي‏ و همكاري‏ در تهيه‏ برنامه‏ها و ايجاد هماهنگي‏ در پيشرفت‏ امور در واحدهاي‏ توليدي‏، صنعتي‏ و كشاورزي‏، شوراهايي‏ مركب‏ از نمايندگان‏ كارگران‏ و دهقانان‏ و ديگر كاركنان‏ و مديران‏، و در واحدهاي‏ آموزشي‏، اداري‏، خدماتي‏ و مانند اينها شوراهايي‏ مركب‏ از نمايندگان‏ اعضا اين‏ واحدها تشكيل‏ مي‏شود. چگونگي‏ تشكيل‏ اين‏ شوراها و حدود وظايف‏ و اختيارات‏ آنها را قانون‏ معين‏ مي‏كند.

اصل 105

          تصميمات‏ شوراها نبايد مخالف‏ موازين‏ اسلام‏ و قوانين‏ كشور باشد.

اصل 106

          انحلال‏ شوراها جز در صورت‏ انحراف‏ از وظايف‏ قانوني‏ ممكن‏ نيست‏. مرجع تشخيص‏ انحراف‏ و ترتيب‏ انحلال‏ شوراها و طرز تشكيل‏ مجدد آنها را قانون‏ معين‏ مي‏كند. شورا در صورت‏ اعتراض‏ به‏ انحلال‏ حق‏ دارد به‏ دادگاه‏ صالح‏ شكايت‏ كند و دادگاه‏ موظف‏ است‏ خارج‏ از نوبت‏ به‏ آن‏ رسيدگي‏ كند.

اصل 107

          پس‏ از مرجع عاليقدر تقليد و رهبر كبير انقلاب‏ جهاني‏ اسلام‏ و بنيانگذار جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ حضرت‏ آيت‏الله‏ العظمي‏ امام‏ خميني‏ «قدس‏ سره‏ الشريف» كه‏ از طرف‏ اكثريت‏ قاطع مردم‏ به‏ مرجعيت‏ و رهبري‏ شناخته‏ و پذيرفته‏ شدند، تعيين‏ رهبر به‏عهده‏ خبرگان‏ منتخب‏ مردم‏ است‏. خبرگان‏ رهبري‏ درباره‏ همه‏ فقها واجد شرايط مذكور در اصول‏ پنجم‏ و يكصد و نهم‏ بررسي‏ و مشورت‏ مي‏كنند هر گاه‏ يكي‏ از آنان‏ را اعلم‏ به‏ احكام‏ و موضوعات‏ فقهي‏ يا مسايل‏ سياسي‏ و اجتماعي‏ يا داراي‏ مقبوليت‏ عامه‏ يا واجد برجستگي‏ خاص‏ در يكي‏ از صفات‏ مذكور در اصل‏ يكصد و نهم‏ تشخيص‏ دهند او را به‏ رهبري‏ انتخاب‏ مي‏كنند و در غير اين‏ صورت‏ يكي‏ از آنان‏ را به‏ عنوان‏ رهبر انتخاب‏ و معرفي‏ مي‏نمايند. رهبر منتخب‏ خبرگان‏، ولايت‏ امر و همه‏ مسئوليت‏هاي‏ ناشي‏ از آن‏ را برعهده‏ خواهد داشت‏. رهبر در برابر قوانين‏ با ساير افراد كشور مساوي‏ است‏.13

اصل 108

          قانون‏ مربوط به‏ تعداد و شرايط خبرگان‏، كيفيت‏ انتخاب‏ آنها و آئين‏نامه‏ داخلي‏ جلسات‏ آنان‏ براي‏ نخستين‏ دوره‏ بايد به‏وسيله‏ فقها اولين‏ شوراي‏ نگهبان‏ تهيه‏ و با اكثريت‏ آراء آنان‏ تصويب‏ شود و به‏ تصويب‏ نهايي‏ رهبر انقلاب‏ برسد. از آن‏ پس‏ هر گونه‏ تغيير و تجديدنظر در اين‏ قانون‏ و تصويب‏ ساير مقررات‏ مربوط به‏ وظايف‏ خبرگان‏ در صلاحيت‏ خود آنان‏ است‏. 14

اصل 109

          شرايط و صفات‏ رهبر:

          1- صلاحيت‏ علمي‏ لازم‏ براي‏ افتاء در ابواب‏ مختلف‏ فقه‏.

          2- عدالت‏ و تقواي‏ لازم‏ براي‏ رهبري‏ امت‏ اسلام‏.

          3- بينش‏ صحيح‏ سياسي‏ و اجتماعي‏، تدبير، شجاعت‏، مديريت‏ و قدرت‏ كافي‏ براي‏ رهبري‏. در صورت‏ تعدد واجدين‏ شرايط فوق‏، شخصي‏ كه‏ داراي‏ بينش‏ فقهي‏ و سياسي‏ قوي‏تر باشد مقدم‏ است‏.15

اصل 110

          وظايف‏ و اختيارات‏ رهبر:

          1- تعيين‏ سياستهاي كلي‏ نظام‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ پس‏ از مشورت‏ با مجمع تشخيص‏ مصلحت‏ نظام‏.

          2- نظارت‏ بر حسن‏ اجراي‏ سياستهاي‏ كلي‏ نظام‏.

          3- فرمان‏ همه‏ پرسي‏.

          4- فرماندهي‏ كل‏ نيروهاي‏ مسلح‏.

          5- اعلان‏ جنگ‏ و صلح‏ و بسيج‏ نيروها‏.

          6- نصب‏ و عزل‏ و قبول‏ استعفاء‏:

الف‏- فقهاي‏ شوراي‏ نگهبان‏.

ب‏- عالي‌ترين‏ مقام‏ قوه‏ قضائيه‏.

ج‏- رئيس‏ سازمان‏ صدا و سيماي‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏.

د- رئيس‏ ستاد مشترك‏.

هـ- فرمانده‏ كل‏ سپاه‏ پاسداران‏ انقلاب‏ اسلامي‏.

و- فرماندهان‏ عالي‏ نيروهاي‏ نظامي‏ و انتظامي‏.

          7- حل‏ اختلاف‏ و تنظيم‏ روابط قواي‏ سه‏ گانه‏.

          8- حل‏ معضلات‏ نظام‏ كه‏ از طرق‏ عادي‏ قابل‏ حل‏ نيست‏، از طريق‏ مجمع تشخيص‏ مصلحت‏ نظام‏.

          9- امضاء حكم‏ رياست‏ جمهوري‏ پس‏ از انتخاب‏ مردم.

          صلاحيت‏ داوطلبان‏ رياست‏ جمهوري‏ از جهت‏ دارا بودن‏ شرايطي‏ كه‏ در اين‏ قانون‏ مي‏آيد، بايد قبل‏ از انتخابات‏ به‏ تاييد شوراي‏ نگهبان‏ و در دوره‏ اول‏ به‏ تأييد رهبري‏ برسد.

          10- عزل‏ رئيس‏جمهور با در نظر گرفتن‏ مصالح‏ كشور پس‏ از حكم‏ ديوان‏عالي‏ كشور به‏ تخلف‏ وي‏ از وظايف‏ قانوني‏، يا رأي‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ به‏ عدم‏ كفايت‏ وي‏ بر اساس‏ اصل‏ هشتاد و نهم‏.

          11- عفو يا تخفيف‏ مجازات‏ محكومين‏ در حدود موازين‏ اسلامي‏ پس‏ از پيشنهاد رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏.

          رهبر مي‏تواند بعضي‏ از وظايف‏ و اختيارات‏ خود را به‏ شخص‏ ديگري‏ تفويض‏ كند.16

اصل 111

          هر گاه‏ رهبر از انجام‏ وظايف‏ قانوني‏ خود ناتوان‏ شود. يا فاقد يكي‏ از شرايط مذكور در اصول‏ پنجم‏ و يكصد و نهم‏ گردد، يا معلوم‏ شود از آغاز فاقد بعضي‏ از شرايط بوده‏ است‏، از مقام‏ خود بركنار خواهد شد. تشخيص‏ اين‏ امر به‏عهده‏ خبرگان‏ مذكور در اصل‏ يكصد و هشتم‏ مي‏باشد. در صورت‏ فوت‏ يا كناره‏گيري‏ يا عزل‏ رهبر، خبرگان‏ موظفند، در اسرع‏ وقت‏ نسبت‏ به‏ تعيين‏ و معرفي‏ رهبر جديد اقدام‏ نمايند. تا هنگام‏ معرفي‏ رهبر، شورايي‏ مركب‏ از رئيس‏جمهور، رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ و يكي‏ از فقهاي‏ شوراي‏ نگهبان‏ به انتخاب‏ مجمع تشخيص‏ مصلحت‏ نظام‏، همه‏ وظايف‏ رهبري‏ را به‏طور موقت‏ به‏عهده‏ مي‏گيرد و چنانچه‏ در اين‏ مدت‏ يكي‏ از آنان‏ به‏ هر دليل‏ نتواند انجام‏ وظيفه‏ نمايد، فرد ديگري به‏ انتخاب‏ مجمع، با حفظ اكثريت‏ فقها، در شورا به‏جاي‏ وي‏ منصوب‏ مي‏گردد. اين‏ شورا درخصوص‏ وظايف‏ بندهاي‏ 1 و 3 و 5 و 10 و قسمت‏ هاي‏ (د) و (هـ) و (و) بند 6 اصل‏ يكصد و دهم‏، پس‏ از تصويب‏ سه‏ چهارم‏ اعضاء مجمع تشخيص‏ مصلحت‏ نظام‏ اقدام‏ مي‏كند. هرگاه‏ رهبر بر اثر بيماري‏ يا حادثه ديگري‏ موقتاً از انجام‏ وظايف‏ رهبري‏ ناتوان‏ شود، در اين‏ مدت‏ شوراي‏ مذكور در اين‏ اصل‏ وظايف‏ او را عهده‏دار خواهد بود.17

اصل 112

          مجمع تشخيص‏ مصلحت‏ نظام‏ براي‏ تشخيص‏ مصلحت‏‏ در مواردي‏ كه‏ مصوبه‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ را شوراي‏ نگهبان‏ خلاف‏ موازين‏ شرع‏ و يا قانون‏ اساسي‏ بداند و مجلس‏ با در نظر گرفتن‏ مصلحت‏ نظام‏ نظر شوراي‏ نگهبان‏ را تأمين‏ نكند و مشاوره‏ در اموري‏ كه‏ رهبري‏ به‏ آنان‏ ارجاع‏ مي‏دهد و ساير وظايفي‏ كه‏ در اين‏ قانون‏ ذكر شده‏ است‏ به‏ دستور رهبري‏ تشكيل‏ مي‏شود. اعضاء ثابت‏ و متغير اين‏ مجمع را مقام‏ رهبري‏ تعيين‏ مي‏نمايد. مقررات‏ مربوط به‏ مجمع توسط خود اعضاء تهيه‏ و تصويب‏ و به‏ تأييد مقام‏ رهبري‏ خواهد رسيد.18

اصل 113

          پس‏ از مقام‏ رهبري‏ رئيس‏جمهور عالي‌ترين‏ مقام‏ رسمي‏ كشور است‏ و مسئوليت‏ اجراي‏ قانون‏ اساسي‏ و رياست‏ قوه‏ مجريه‏ را جز در اموري‏ كه‏ مستقيماً به‏ رهبري‏ مربوط مي‏شود، برعهده‏ دارد.19

اصل 114

          رئيس‏جمهور براي‏ مدت‏ چهار سال‏ با رأي‏ مستقيم‏ مردم‏ انتخاب‏ مي‏شود و انتخاب‏ مجدد او به‏صورت‏ متوالي‏ تنها براي‏ يك‏ دوره‏ بلامانع است‏.

اصل 115

          رئيس‏جمهور بايد از ميان‏ رجال‏ مذهبي‏ و سياسي‏ كه‏ واجد شرايط زير باشند انتخاب‏ گردد: ايراني‏الاصل‏، تابع ايران‏، مدير و مدبر، داراي‏ حسن‏ سابقه‏ و امانت‏ و تقوي‏، مؤمن‏ و معتقد به‏ مباني‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ و مذهب‏ رسمي‏ كشور.

اصل 116

          نامزدهاي‏ رياست‏ جمهوري‏ بايد قبل‏ از شروع‏ انتخابات‏ آمادگي‏ خود را رسماً اعلام‏ كنند. نحوه‏ برگزاري‏ انتخاب‏ رئيس‏جمهوري‏ را قانون‏ معين‏ مي‏كند.

اصل 117

          رئيس‏جمهور با اكثريت‏ مطلق‏ آراء شركت‏كنندگان‏ انتخاب‏ مي‏شود، ولي‏ هرگاه‏ در دور‏ نخست‏ هيچيك‏ از نامزدها چنين‏ اكثريتي‏ بدست‏ نياورد، روز جمعه‏ هفته‏ بعد براي‏ بار دوم‏ رأي‏ گرفته‏ مي‏شود. در دور دوم‏ تنها دو نفر از نامزدها كه‏ در دور نخست‏ آراء بيشتري‏ داشته‏اند شركت‏ مي‏كنند، ولي‏ اگر بعضي‏ از نامزدهاي‏ دارنده‏ آراء بيشتر، از شركت‏ در انتخابات‏ منصرف‏ شوند، از ميان‏ بقيه‏، دو نفر كه‏ در دور نخست‏ بيش‏ از ديگران‏ رأي‏ داشته‏اند براي‏ انتخاب‏ مجدد معرفي‏ مي‏شوند.

اصل 118

          مسئوليت‏ نظارت‏ بر انتخابات‏ رياست‏ جمهوري‏ طبق‏ اصل‏ نود و نهم‏ برعهده‏ شوراي‏ نگهبان‏ است‏ ولي‏ قبل‏ از تشكيل‏ نخستين‏ شوراي‏ نگهبان‏ بر عهده‏ انجمن‏ نظارتي‏ است‏ كه‏ قانون‏ تعيين‏ مي‏كند.

اصل 119

          انتخاب‏ رئيس‏جمهور جديد بايد حداقل‏ يك‏ ماه‏ پيش‏ از پايان‏ دوره‏ رياست‏ جمهوري‏ قبلي‏ انجام‏ شده‏ باشد و در فاصله‏ انتخاب‏ رئيس‏جمهور جديد و پايان‏ دوره‏ رياست‏ جمهوري‏ سابق‏، رئيس‏جمهور پيشين‏ وظايف‏ رئيس‏جمهوري‏ را انجام‏ مي‏دهد.

اصل 120

          هر گاه‏ در فاصله‏ ده‏ روز پيش‏ از رأي‏گيري‏ يكي‏ از نامزدهايي‏ كه‏ صلاحيت‏ او طبق‏ اين‏ قانون‏ احراز شده‏ فوت‏ كند، انتخابات‏ به‏ مدت‏ دو هفته‏ به‏ تأخير مي‏افتد. اگر در فاصله‏ دور نخست‏ و دور دوم‏ نيز يكي‏ از دو نفر حايز اكثريت‏ دور نخست‏ فوت‏ كند، مهلت‏ انتخابات‏ براي‏ دو هفته‏ تمديد مي‏شود.

اصل 121

          رئيس‏جمهور در مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ در جلسه‏اي‏ كه‏ با حضور رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ و اعضاي‏ شوراي‏ نگهبان‏ تشكيل‏ مي‏شود به‏ترتيب‏ زير سوگند ياد مي‏كند و سوگندنامه‏ را امضا مي‏نمايد. بسم‏الله‏ الرحمن‏ الرحيم‏ «من‏ به‏ عنوان‏ رئيس‏جمهور در پيشگاه‏ قرآن‏ كريم‏ و در برابر ملت‏ ايران‏ به‏ خداوند قادر متعال‏ سوگند ياد مي‏كنم‏ كه‏ پاسدار مذهب‏ رسمي‏ و نظام‏ جمهوري‏ اسلامي‏ و قانون‏ اساسي‏ كشور باشم‏ و همه‏ استعداد و صلاحيت‏ خويش‏ را در راه‏ ايفاي‏ مسئوليتهايي‏ كه‏ برعهده‏ گرفته‏ام‏ به‏كار گيرم‏ و خود را وقف‏ خدمت‏ به‏ مردم‏ و اعتلاي‏ كشور، ترويج‏ دين‏ و اخلاق‏، پشتيباني‏ از حق‏ و گسترش‏ عدالت‏ سازم‏ و از هرگونه‏ خودكامگي‏ بپرهيزم‏ و از آزادي‏ و حرمت‏ اشخاص‏ و حقوقي‏ كه‏ قانون‏ اساسي‏ براي‏ ملت‏ شناخته‏ است‏ حمايت‏ كنم‏. در حراست‏ از مرزها و استقلال‏ سياسي‏ و اقتصادي‏ و فرهنگي‏ كشور از هيچ‏ اقدامي‏ دريغ نورزم‏ و با استعانت‏ از خداوند و پيروي‏ از پيامبر اسلام‏ و ائمه‏ اطهار عليهم‏السلام‏ قدرتي‏ را كه‏ ملت‏ به‏عنوان‏ امانتي‏ مقدس‏ به‏ من‏ سپرده‏ است‏ همچون‏ اميني‏ پارسا و فداكار نگاهدار باشم‏ و آن‏ را به‏ منتخب‏ ملت‏ پس‏ از خود بسپارم‏.»20

 اصل 122

          رئيس‏جمهور در حدود اختيارات‏ و وظايفي‏ كه‏ به‏ موجب‏ قانون‏ اساسي‏ و يا قوانين‏ عادي‏ به‏عهده‏ دارد در برابر ملت‏ و رهبر و مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ مسئول‏ است‏.21

اصل 123

          رئيس‏جمهور موظف‏ است‏ مصوبات‏ مجلس‏ يا نتيجه‏ همه‏پرسي‏ را پس‏ از طي‏ مراحل‏ قانوني‏ و ابلاغ‏ به‏ وي‏ امضا كند و براي‏ اجرا در اختيار مسئولان‏ بگذارد.

 اصل 124

          رئيس‏جمهور مي‏تواند براي‏ انجام‏ وظايف‏ قانوني‏ خود معاوناني‏ داشته‏ باشد. معاون‏ اول‏ رئيس‏جمهور با موافقت‏ وي‏ اداره‏ هيأت‏وزيران‏ و مسئوليت‏ هماهنگي‏ ساير معاونتها را به‏ عهده‏ خواهد داشت‏.22

 اصل 125

          امضاء‏ عهدنامه‏ها، مقاوله‏نامه‏ها، موافقت‏نامه‏ها و قراردادهاي‏ دولت‏ ايران‏ با ساير دولتها و همچنين‏ امضاء‏ پيمان‏هاي‏ مربوط به‏ اتحاديه‏هاي‏ بين‏المللي‏ پس‏ از تصويب‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ با رئيس‏جمهور يا نماينده‏ قانوني‏ او است‏.

 اصل 126

          رئيس‏جمهور مسئوليت‏ امور برنامه‏ و بودجه‏ و امور اداري‏ و استخدامي‏ كشور را مستقيماً برعهده‏ دارد و مي‏تواند اداره‏ آنها را به‏عهده‏ ديگري‏ بگذارد.23

 اصل 127

          رئيس‏جمهور مي‏تواند در موارد خاص‏، بر حسب‏ ضرورت‏ با تصويب‏ هيأت‏وزيران‏ نماينده‏، يا نمايندگان‏ ويژه‏ با اختيارات‏ مشخص‏ تعيين‏ نمايد. در اين‏ موارد تصميمات‏ نماينده‏ يا نمايندگان‏ مذكور در حكم‏ تصميمات‏ رئيس‏جمهور و هيأت‏وزيران‏ خواهد بود.24

 اصل 128

          سفيران‏ به‏ پيشنهاد وزير امور خارجه‏ و تصويب‏ رئيس‏جمهور تعيين‏ مي‏شوند. رئيس‏جمهور استوارنامه‏ سفيران‏ را امضا مي‏كند و استوارنامه‏ سفيران‏ كشورهاي‏ ديگر را مي‏پذيرد.25

 اصل 129

          اعطاي‏ نشانهاي‏ دولتي‏ با رئيس‏جمهور است‏.

 اصل 130

          رئيس‏جمهور استعفاي‏ خود را به‏ رهبر تقديم‏ مي‏كند و تا زماني‏ كه‏ استعفاي‏ او پذيرفته‏ نشده‏ است‏ به‏ انجام‏ وظايف‏ خود ادامه‏ مي‏دهد.26

 اصل 131

          در صورت‏ فوت‏، عزل‏، استعفا، غيبت‏ يا بيماري‏ بيش‏ از دو ماه‏ رئيس‏جمهور و يا درموردي‏ كه‏ مدت‏ رياست‏ جمهوري‏ پايان‏ يافته‏ و رئيس‏جمهور جديد بر اثر موانعي‏ هنوز انتخاب‏ نشده‏ و يا امور ديگري‏ از اين‏ قبيل‏، معاون‏ اول‏ رئيس‏جمهور با موافقت‏ رهبري‏ اختيارات‏ و مسئوليتهاي‏ وي‏ را بر عهده‏ مي‏گيرد و شورايي‏ متشكل‏ از رئيس‏مجلس‏ و رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ و معاون‏ اول‏ رئيس‏جمهور موظف‏ است‏ ترتيبي‏ دهد كه‏ حداكثر ظرف‏ مدت‏ پنجاه‏ روز رئيس‏جمهور جديد انتخاب‏ شود، در صورت‏ فوت‏ معاون‏ اول‏ و يا امور ديگري‏ كه‏ مانع انجام‏ وظايف‏ وي‏ گردد و نيز در صورتي‏ كه‏ رئيس‏جمهور معاون‏ اول‏ نداشته‏ باشد مقام‏ رهبري‏ فرد ديگري‏ را به‏جاي‏ او منصوب‏ مي‏كند.27

 اصل 132

          در مدتي‏ كه‏ اختيارات‏ و مسئوليتهاي‏ رئيس‏جمهور برعهده‏ معاون‏ اول‏ يا فرد ديگري‏ است‏ كه‏ به‏موجب‏ اصل‏ يكصد و سي‏ و يكم‏ منصوب‏ مي‏گردد، وزرا را نمي‏توان‏ استيضاح‏ كرد يا به‏ آنان‏ رأي‏ عدم‏ اعتماد داد و نيز نمي‏توان‏ براي‏ تجديد نظر در قانون‏ اساسي‏ و يا امر همه‏ پرسي‏ اقدام‏ نمود.28

 اصل 133

          وزرا توسط رئيس‏جمهور تعيين‏ و براي‏ گرفتن‏ رأي‏ اعتماد به‏ مجلس‏ معرفي‏ مي‏شوند با تغيير مجلس‏، گرفتن‏ رأي‏ اعتماد جديد براي‏ وزرا لازم‏ نيست‏. تعداد وزيران‏ و حدود اختيارات‏ هر يك‏ از آنان‏ را قانون‏ معين‏ مي‏كند.29

 اصل 134

          رياست‏ هيات‏وزيران‏ با رئيس‏جمهور است‏ كه‏ بر كار وزيران‏ نظارت‏ دارد و با اتخاذ تدابير لازم‏ به‏ هماهنگ‏ ساختن‏ تصميم‏هاي‏ وزيران‏ و هيأت‏دولت‏ مي‏پردازد و با همكاري‏ وزيران‏، برنامه‏ و خط مشي‏ دولت‏ را تعيين‏ و قوانين‏ را اجرا مي‏كند. در موارد اختلاف‏ نظر و يا تداخل‏ در وظايف‏ قانوني‏ دستگاه‏هاي‏ دولتي‏ درصورتي‏ كه‏ نياز به‏ تفسير يا تغيير قانون‏ نداشته‏ باشد، تصميم‏ هيأت‏وزيران‏ كه‏ به‏ پيشنهاد رئيس‏جمهور اتخاذ مي‏شود لازم‏الاجرا است‏. رئيس‏جمهور در برابر مجلس‏ مسئول‏ اقدامات‏ هيأت‏وزيران‏ است‏.30

 اصل 135

          وزرا تا زماني‏ كه‏ عزل‏ نشده‏اند و يا بر اثر استيضاح‏ يا درخواست‏ رأي‏ اعتماد، مجلس‏ به‏ آنها رأي‏ عدم‏ اعتماد نداده‏ است‏ در سمت‏ خود باقي‏ مي‏مانند. استعفاي‏ هيأت‏وزيران‏ يا هر يك‏ از آنان‏ به‏ رئيس‏جمهور تسليم‏ مي‌شود و هيأت‏وزيران‏ تا تعيين‏ دولت‏ جديد به‏ وظايف‏ خود ادامه‏ خواهند داد. رئيس‏جمهور مي‏تواند براي‏ وزارتخانه‏هايي‏ كه‏ وزير ندارند حداكثر براي‏ مدت‏ سه‏ ماه‏ سرپرست‏ تعيين‏ نمايد.31

 اصل 136

          رئيس‏جمهور مي‏تواند وزرا را عزل‏ كند و در اين‏ صورت‏ بايد براي‏ وزير يا وزيران‏ جديد از مجلس‏ رأي‏ اعتماد بگيرد، و در صورتي‏ كه‏ پس‏ از ابراز اعتماد مجلس‏ به‏ دولت‏ نيمي‏ از هيأت‏وزيران‏ تغيير نمايد بايد مجدداً از مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ براي‏ هيأت‏وزيران‏ تقاضاي‏ رأي‏ اعتماد كند32

 اصل 137

          هر يك‏ از وزيران‏ مسئول‏ وظايف‏ خاص‏ خويش‏ در برابر رئيس‏جمهور و مجلس‏ است‏ و در اموري‏ كه‏ به‏تصويب‏ هيأت‏وزيران‏ مي‏رسد مسئول‏ اعمال‏ ديگران‏ نيز هست‏.33

 اصل 138

          علاوه‏ بر مواردي‏ كه‏ هيأت‏وزيران‏ يا وزيري‏ مأمور تدوين‏ آئين‏نامه‏هاي‏ اجرايي‏ قوانين‏ مي‏شود، هيأت‏وزيران‏ حق‏ دارد براي‏ انجام‏ وظايف‏ اداري‏ و تأمين‏ اجراي‏ قوانين‏ و تنظيم‏ سازمانهاي‏ اداري‏ به‏ وضع تصويب‏نامه‏ و آئين‏نامه‏ بپردازد. هر يك‏ از وزيران‏ نيز در حدود وظايف‏ خويش‏ و مصوبات‏ هيأت‏وزيران‏ حق‏ وضع آئين‏نامه‏ و صدور بخشنامه‏ را دارد ولي‏ مفاد اين‏ مقررات‏ نبايد با متن‏ و روح‏ قوانين‏ مخالف‏ باشد. دولت‏ مي‏تواند تصويب‏ برخي‏ از امور مربوط به‏ وظايف‏ خود را به‏ كميسيونهاي‏ متشكل‏ از چند وزير واگذار نمايد. مصوبات‏ اين‏ كميسيونها در محدوده‏ قوانين‏ پس‏ از تأييد رئيس‏جمهور لازم‏الاجراء است‏. تصويب‏نامه‏ها و آئين‏نامه‏هاي‏ دولت‏ و مصوبات‏ كميسيونهاي‏ مذكور در اين‏ اصل‏، ضمن‏ ابلاغ‏ براي‏ اجراء به‏ اطلاع‏ رئيس‏مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ مي‏رسد تا در صورتي‏ كه‏ آنها را بر خلاف‏ قوانين‏ بيابد با ذكر دليل‏ براي‏ تجديدنظر به‏ هيأت‏وزيران‏ بفرستند.34

 اصل 139

          صلح‏ دعاوي‏ راجع به‏ اموال‏ عمومي‏ و دولتي‏ يا ارجاع‏ آن‏ به‏ داوري‏ در هر مورد، موكول‏ به‏تصويب‏ هيأت‏وزيران‏ است‏ و بايد به‏ اطلاع‏ مجلس‏ برسد. در مواردي‏ كه‏ طرف‏ دعوي‏ خارجي‏ باشد و در موارد مهم‏ داخلي‏ بايد به‏تصويب‏ مجلس‏ نيز برسد. موارد مهم‏ را قانون‏ تعيين‏ مي‏كند.

 اصل 140

          رسيدگي‏ به‏ اتهام‏ رئيس‏جمهور و معاونان‏ او و وزيران‏ در مورد جرايم‏ عادي‏ با اطلاع‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ در دادگاه‏هاي‏ عمومي‏ دادگستري‏ انجام‏ مي‏شود.35

 اصل 141

          رئيس‏جمهور، معاونان‏ رئيس‏جمهور، وزيران‏ و كارمندان‏ دولت‏ نمي‏توانند بيش‏ از يك‏ شغل‏ دولتي‏ داشته‏ باشند و داشتن‏ هر نوع‏ شغل‏ ديگر در مؤسساتي‏ كه‏ تمام‏ يا قسمتي‏ از سرمايه‏ آن‏ متعلق‏ به‏ دولت‏ يا مؤسسات‏ عمومي‏ است‏ و نمايندگي‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ و وكالت‏ دادگستري‏ و مشاوره‏ حقوقي‏ و نيز رياست‏ و مديريت‏ عامل‏ يا عضويت‏ در هيأت‏مديره‏ انواع‏ مختلف‏ شركتهاي‏ خصوصي‏، جز شركتهاي‏ تعاوني‏ ادارات‏ و مؤسسات‏ براي‏ آنان‏ ممنوع‏ است‏. سمتهاي‏ آموزشي‏ در دانشگاه‏ها و مؤسسات‏ تحقيقاتي‏ از اين حكم‏ مستثني‏ است‏.36

اصل 142

          دارايي‏ رهبر، رئيس‏جمهور، معاونان‏ رئيس‏جمهور، وزيران‏ و همسر و فرزندان‏ آنان‏ قبل‏ و بعد از خدمت‏، توسط رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ رسيدگي‏ مي‏شود كه‏ بر خلاف‏ حق‏، افزايش‏ نيافته‏ باشد.37

 اصل 143

          ارتش‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ پاسداري‏ از استقلال‏ و تماميت‏ ارضي‏ و نظام‏ جمهوري‏ اسلامي‏ كشور را بر عهده‏ دارد.

 اصل 144

          ارتش‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ بايد ارتشي‏ اسلامي‏ باشد كه‏ ارتشي‏ مكتبي‏ و مردمي‏ است‏ و بايد افرادي‏ شايسته‏ را به‏ خدمت‏ بپذيرد كه‏ به‏ اهداف‏ انقلاب‏ اسلامي‏ مؤمن‏ و در راه‏ تحقق‏ آن‏ فداكار باشند.

 اصل 145

          هيچ‏ فرد خارجي‏ به‏ عضويت‏ در ارتش‏ و نيروهاي‏ انتظامي‏ كشور پذيرفته‏ نمي‏شود.

اصل 146

          استقرار هرگونه‏ پايگاه‏ نظامي‏ خارجي‏ در كشور هر چند به‏عنوان‏ استفاده‏هاي‏ صلح‏آميز باشد ممنوع‏ است‏.

 اصل 147

          دولت‏ بايد در زمان‏ صلح‏ از افراد و تجهيزات‏ فني‏ ارتش‏ در كارهاي‏ امدادي‏، آموزشي‏، توليدي و جهاد سازندگي‏، با رعايت‏ كامل‏ موازين‏ عدل‏ اسلامي‏ استفاده‏ كند در حدي‏ كه‏ به‏ آمادگي‏ رزمي‏ ارتش آسيبي‏ وارد نيايد.

 اصل 148

          هر نوع‏ بهره‏برداري‏ شخصي‏ از وسايل‏ و امكانات‏ ارتش‏ و استفاده‏ شخصي‏ از افراد آنها به‏صورت‏ گماشته‏، راننده‏ شخصي‏ و نظاير اينها ممنوع‏ است‏.

 اصل 149

           ترفيع درجه‏ نظاميان‏ و سلب‏ آن‏ به‏موجب‏ قانون‏ است‏.

  اصل 150

           سپاه‏ پاسداران‏ انقلاب‏ اسلامي‏ كه‏ در نخستين‏ روزهاي‏ پيروزي‏ اين‏ انقلاب‏ تشكيل‏ شد، براي‏ ادامه‏ نقش‏ خود در نگهباني‏ از انقلاب‏ و دستاوردهاي‏ آن‏ پابرجا مي‏ماند. حدود وظايف‏ و قلمرو مسئوليت‏ اين‏ سپاه‏ در رابطه‏ با وظايف‏ و قلمرو مسئوليت‏ نيروهاي‏ مسلح‏ ديگر با تأكيد بر همكاري‏ و هماهنگي‏ برادرانه‏ ميان‏ آنها به‏وسيله‏ قانون‏ تعيين‏ مي‏شود.

  اصل 151

           به‏ حكم‏ آيه‏ كريمه‏ «و اعدوا لهم‏ مااستطعتم‏ من‏ قوه‏ و من‏ رباط الخيل‏ ترهبون‏ به‏ عدوالله‏ و عدوكم‏ و آخرين‏ من‏ دونهم‏ لا تعلمونهم‏ الله‏ يعلمهم» دولت‏ موظف‏ است‏ براي‏ همه‏ افراد كشور برنامه‏ و امكانات‏ آموزش‏ نظامي‏ را بر طبق‏ موازين‏ اسلامي‏ فراهم‏ نمايد، به‏طوري‏ كه‏ همه‏ افراد همواره‏ توانايي‏ دفاع‏ مسلحانه‏ از كشور و نظام‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ را داشته‏ باشند، ولي‏ داشتن‏ اسلحه‏ بايد با اجازه‏ مقامات‏ رسمي‏ باشد.

  اصل 152

           سياست‏ خارجي‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ بر اساس‏ نفي‏ هرگونه‏ سلطه‏جويي‏ و سلطه‏پذيري‏، حفظ استقلال‏ همه‏جانبه‏ و تماميت‏ ارضي‏ كشور، دفاع‏ از حقوق‏ همه‏ مسلمانان‏ و عدم‏ تعهد در برابر قدرت‏هاي‏ سلطه‏گر و روابط صلح‏آميز متقابل‏ با دول‏ غير محارب‏ استوار است‏.

  اصل 153

           هرگونه‏ قرارداد كه‏ موجب‏ سلطه‏ بيگانه‏ بر منابع طبيعي‏ و اقتصادي‏، فرهنگ‏، ارتش‏ و ديگر شئون‏ كشور گردد ممنوع‏ است‏.

  اصل 154

           جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ سعادت‏ انسان‏ در كل‏ جامعه‏ بشري‏ را آرمان‏ خود مي‏داند و استقلال‏ و آزادي‏ و حكومت‏ حق‏ و عدل‏ را حق‏ همه‏ مردم‏ جهان‏ مي‏شناسد. بنابراين‏ در عين‏ خودداري‏ كامل‏ از هرگونه‏ دخالت‏ در امور داخلي‏ ملتهاي‏ ديگر، از مبارزه‏ حق‏طلبانه‏ مستضعفين‏ در برابر مستكبرين‏ در هر نقطه‏ از جهان‏ حمايت‏ مي‏كند.

  اصل 155

           دولت‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ مي‏تواند به‏ كساني‏ كه‏ پناهندگي‏ سياسي‏ بخواهند پناه‏ دهد مگر اين‏كه‏ بر طبق‏ قوانين‏ ايران‏ خائن‏ و تبهكار شناخته‏ شوند.

  اصل 156

           قوه‏ قضائيه‏ قوه‏اي‏ است‏ مستقل‏ كه‏ پشتيبان‏ حقوق‏ فردي‏ و اجتماعي‏ و مسئول‏ تحقق‏ بخشيدن‏ به‏ عدالت‏ و عهده‏دار وظايف‏ زير است‏:

           1- رسيدگي‏ و صدور حكم‏ درمورد تظلمات‏، تعديات‏، شكايات‏، حل‏ و فصل‏ دعاوي‏ و رفع خصومات‏ و اخذ تصميم‏ و اقدام‏ لازم‏ در آن‏ قسمت‏ از امور حسبيه‏، كه‏ قانون‏ معين‏ مي‏كند.

           2- احياي‏ حقوق‏ عامه‏ و گسترش‏ عدل‏ و آزاديهاي‏ مشروع‏.

           3- نظارت‏ بر حسن‏ اجراي‏ قوانين‏.

           4- كشف‏ جرم‏ و تعقيب‏ مجازات‏ و تعزير مجرمين‏ و اجراي‏ حدود و مقررات‏ مدون‏ جزايي‏ اسلام‏.

           5- اقدام‏ مناسب‏ براي‏ پيشگيري‏ از وقوع‏ جرم‏ و اصلاح‏ مجرمين‏.

  اصل 157

           به‏منظور انجام‏ مسئوليت‏هاي‏ قوه‏ قضائيه‏ در كليه‏ امور قضائي‏ و اداري‏ و اجرائي‏ مقام‏ رهبري‏ يك‏ نفر مجتهد عادل‏ و آگاه‏ به‏ امور قضائي‏ و مدير و مدبر را براي‏ مدت‏ پنج‏ سال‏ به‏ عنوان‏ رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ تعيين‏ مي‏نمايد كه‏ عالي‌ترين‏ مقام‏ قوه‏ قضائيه‏ است‏.38

  اصل 158

           وظايف‏ رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ به‏شرح‏ زير است‏:

           1- ايجاد تشكيلات‏ لازم‏ در دادگستري‏ به‏تناسب‏ مسئوليت‏هاي‏ اصل‏ يكصد و پنجاه‏ و ششم‏.

           2- تهيه‏ لوايح‏ قضايي‏ متناسب‏ با جمهوري‏ اسلامي‏.

           3- استخدام‏ قضات‏ عادل‏ و شايسته‏ و عزل‏ و نصب‏ آنها و تغيير محل‏ مأموريت‏ و تعيين‏ مشاغل‏ و ترفيع آنان‏ و مانند اينها از امور اداري‏، طبق‏ قانون‏.39

  اصل 159

           مرجع رسمي‏ تظلمات‏ و شكايات‏، دادگستري‏ است‏. تشكيل‏ دادگاه‏ها و تعيين‏ صلاحيت‏ آنها منوط به‏ حكم‏ قانون‏ است‏.

  اصل 160

           وزير دادگستري‏ مسئوليت‏ كليه‏ مسايل‏ مربوط‏ به‏ روابط قوه‏ قضائيه‏ با قوه‏ مجريه‏ و قوه‏ مقننه‏ را برعهده‏ دارد و از ميان‏ كساني‏ كه‏ رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ به‏ رئيس‏جمهور پيشنهاد مي‏كند انتخاب‏ مي‏گردد. رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ مي‏تواند اختيارات‏ تام‏ مالي‏ و اداري‏ و نيز اختيارات‏ استخدامي‏ غير قضات‏ را به‏ وزير دادگستري‏ تفويض‏ كند. در اين‏ صورت‏ وزير دادگستري‏ داراي‏ همان‏ اختيارات‏ و وظايفي‏ خواهد بود كه‏ در قوانين‏ براي‏ وزراء به‏عنوان‏ عالي‌ترين‏ مقام‏ اجرايي‏ پيش‏بيني‏ مي‏شود.40

  اصل 161

           ديوان‏عالي‏ كشور به‏منظور نظارت‏ بر اجراي‏ صحيح‏ قوانين‏ در محاكم‏ و ايجاد وحدت‏ رويه‏ قضائي‏ و انجام‏ مسئوليتهايي‏ كه‏ طبق‏ قانون‏ به‏ آن‏ محول‏ مي‏شود بر اساس‏ ضوابطي‏ كه‏ رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ تعيين‏ مي‏كند تشكيل‏ مي‏گردد.41

  اصل 162

           رئيس‏ ديوان‏عالي‏ كشور و دادستان‏ كل‏ بايد مجتهد عادل‏ و آگاه‏ به‏ امور قضائي‏ باشند و رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ با مشورت‏ قضات‏ ديوان‏عالي‏ كشور آنها را براي‏ مدت‏ پنج‏ سال‏ به‏ اين‏ سمت‏ منصوب‏ مي‏كند.42

  اصل 163

           صفات‏ و شرايط قاضي‏ طبق‏ موازين‏ فقهي‏ به‏وسيله‏ قانون‏ معين‏ مي‏شود.

  اصل 164

           قاضي‏ را نمي‏توان‏ از مقامي‏ كه‏ شاغل‏ آن‏ است‏ بدون‏ محاكمه‏ و ثبوت‏ جرم‏ يا تخلفي‏ كه‏ موجب‏ انفصال‏ است‏ به‏طور موقت‏ يا دائم‏ منفصل‏ كرد يا بدون‏ رضاي‏ او محل‏ خدمت‏ يا سمتش‏ را تغيير داد مگر به‏ اقتضاي‏ مصلحت‏ جامعه‏ با تصميم‏ رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ پس‏ از مشورت‏ با رئيس‏ ديوان‏عالي‏ كشور و دادستان‏ كل‏. نقل‏ و انتقال‏ دوره‏اي‏ قضات‏ برطبق‏ ضوابط كلي‏ كه‏ قانون‏ تعيين‏ مي‏كند صورت‏ مي‏گيرد.43

  اصل 165

           محاكمات‏، علني‏ انجام‏ مي‏شود و حضور افراد بلامانع است‏ مگر آن‏ كه‏ به‏ تشخيص‏ دادگاه‏، علني‏ بودن‏ آن‏ منافي‏ عفت‏ عمومي‏ يا نظم‏ عمومي‏ باشد يا در دعاوي‏ خصوصي‏ طرفين‏ دعوا تقاضا كنند كه‏ محاكمه‏ علني‏ نباشد.

  اصل 166

           احكام‏ دادگاه‏ها بايد مستدل‏ و مستند به‏ مواد قانون‏ و اصولي‏ باشد كه‏ بر اساس‏ آن‏ حكم‏ صادر شده‏ است‏.

  اصل 167

           قاضي‏ موظف‏ است‏ كوشش‏ كند حكم‏ هر دعوا را در قوانين‏ مدونه‏ بيابد و اگر نيابد با استناد به‏ منابع معتبر اسلامي‏ يا فتاواي‏ معتبر، حكم‏ قضيه‏ را صادر نمايد و نمي‏تواند به‏ بهانه‏ سكوت‏ يا نقص‏ يا اجمال‏ يا تعارض‏ قوانين‏ مدونه‏ از رسيدگي‏ به‏ دعوا و صدور حكم‏ امتناع‏ ورزد.

  اصل 168

           رسيدگي‏ به‏ جرائم‏ سياسي‏ و مطبوعاتي‏ علني‏ است‏ و با حضور هيأت‏ منصفه‏ در محاكم‏ دادگستري‏ صورت‏ مي‏گيرد. نحوه‏ انتخاب‏، شرايط، اختيارات‏ هيأت‏ منصفه‏ و تعريف‏ جرم‏ سياسي‏ را قانون‏ بر اساس‏ موازين‏ اسلامي‏ معين‏ مي‏كند.

  اصل 169

           هيچ‏ فعلي‏ يا ترك‏ فعلي‏ به‏ استناد قانوني‏ كه‏ بعد از آن‏ وضع شده‏ است‏ جرم‏ محسوب‏ نمي‏شود.

  اصل 170

           قضات‏ دادگاه‏ها مكلفند از اجراي‏ تصويب‏نامه‏ها و آئين‏نامه‏هاي‏ دولتي‏ كه‏ مخالف‏ با قوانين‏ و مقررات‏ اسلامي‏ يا خارج‏ از حدود اختيارات‏ قوه‏ مجريه‏ است‏ خودداري‏ كنند و هركس‏ مي‏تواند ابطال‏ اين‏گونه‏ مقررات‏ را از ديوان‏ عدالت‏ اداري‏ تقاضا كند.

  اصل 171

           هر گاه‏ در اثر تفسير يا اشتباه‏ قاضي‏ در موضوع‏ يا در حكم‏ يا در تطبيق‏ حكم‏ بر مورد خاص‏، ضرر مادي‏ يا معنوي‏ متوجه‏ كسي‏ گردد، در صورت‏ تقصير، مقصر طبق‏ موازين‏ اسلامي‏ ضامن‏ است‏ و در غير اين‏ صورت‏ خسارت‏ به‏وسيله‏ دولت‏ جبران‏ مي‏شود، و در هر حال‏ از متهم‏ اعاده‏ حيثيت‏ مي‏گردد.

  اصل 172

           براي‏ رسيدگي‏ به‏ جرائم‏ مربوط به‏ وظايف‏ خاص‏ نظامي‏ يا انتظامي‏ اعضاي ارتش‏، ژاندارمري‏، شهرباني‏ و سپاه‏ پاسداران‏ انقلاب‏ اسلامي‏، محاكم‏ نظامي‏ مطابق‏ قانون‏ تشكيل‏ مي‏گردد، ولي‏ به‏ جرائم‏ عمومي‏ آنان‏ يا جرائمي‏ كه‏ در مقام‏ ضابط دادگستري‏ مرتكب‏ شوند در محاكم‏ عمومي‏ رسيدگي‏ مي‏شود. دادستاني‏ و دادگاه‏هاي‏ نظامي‏، بخشي‏ از قوه‏ قضائيه‏ كشور و مشمول‏ اصول‏ مربوط به‏ اين‏ قوه‏ هستند.

  اصل 173

           به‌منظور رسيدگي‏ به‏ شكايات‏، تظلمات‏ و اعتراضات‏ مردم‏ نسبت‏ به‏ مأمورين‏ يا واحدها با آئين‏نامه‏هاي‏ دولتي‏ و احقاق‏ حقوق‏ آنها، ديواني‏ به‏نام «ديوان‏ عدالت‏ اداري» زير نظر رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ تأسيس‏ مي‏گردد. حدود اختيارات‏ و نحوه‏ عمل‏ اين‏ ديوان‏ را قانون‏ تعيين‏ مي‏كند.44

  اصل 174

           براساس‏ حق‏ نظارت‏ قوه‏ قضائيه‏ نسبت‏ به‏ حسن‏ جريان‏ امور و اجراي‏ صحيح‏ قوانين‏ در دستگاه‏هاي‏ اداري‏ سازماني‏ به‏ نام‏ «سازمان‏ بازرسي‏ كل‏ كشور» زيرنظر رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ تشكيل‏ مي‏گردد. حدود اختيارات‏ و وظايف‏ اين‏ سازمان‏ را قانون‏ تعيين‏ مي‏كند.45 

 اصل 175

           در صدا و سيماي‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏، آزادي‏ بيان‏ و نشر افكار با رعايت‏ موازين‏ اسلامي‏ و مصالح‏ كشور بايد تأمين‏ گردد. نصب‏ و عزل‏ رئيس‏ سازمان‏ صدا و سيماي‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ با مقام‏ رهبري‏ است‏ و شورايي‏ مركب‏ از نمايندگان‏ رئيس‏جمهور و رئيس‏ قوه‏ قضائيه‏ و مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏ (هركدام‏ دو نفر) نظارت‏ بر اين‏ سازمان‏ خواهند داشت‏. خط مشي‏ و ترتيب‏ اداره‏ سازمان‏ و نظارت‏ بر آن‏ را قانون‏ معين‏ مي‏كند.46

  اصل 176

           به‏منظور تأمين‏ منافع ملي‏ و پاسداري‏ از انقلاب‏ اسلامي‏ و تماميت‏ ارضي‏ و حاكميت‏ ملي‏ «شوراي‏عالي‏ امنيت‏ ملي» به‏ رياست‏ رئيس‏جمهور، با وظايف‏ زير تشكيل‏ مي‏گردد:

           1- تعيين‏ سياستهاي‏ دفاعي‏ - امنيتي‏ كشور در محدوده‏ سياستهاي‏ كلي‏ تعيين‏شده‏ از طرف‏ مقام‏ رهبري‏.

           2- هماهنگ‏ نمودن‏ فعاليت‏هاي‏ سياسي‏، اطلاعاتي‏، اجتماعي‏، فرهنگي‏ و اقتصادي‏ در ارتباط با تدابير كلي‏ دفاعي‏ - امنيتي‏.

           3- بهره‏ گيري‏ از امكانات‏ مادي‏ و معنوي‏ كشور براي‏ مقابله‏ با تهديدهاي‏ داخلي‏ و خارجي‏.

           اعضاي‏ شورا عبارتند از:

 - روساي‏ قواي‏ سه‏ گانه

 - رئيس‏ ستاد فرماندهي‏ كل‏ نيروهاي‏ مسلح

 - مسئول‏ امور برنامه‏ و بودجه

 - دو نماينده‏ به‏ انتخاب‏ مقام‏ رهبري

 - وزراي‏ امور خارجه‏، كشور، اطلاعات‏

 - حسب‏ مورد وزير مربوط و عالي‌ترين‏ مقام‏ ارتش‏ و سپاه‏

           شوراي‏عالي‏ امنيت‏ ملي‏ به‏تناسب‏ وظايف‏ خود شوراهاي‏ فرعي‏ از قبيل‏ شوراي‏ دفاع‏ و شوراي‏ امنيت‏ كشور تشكيل‏ مي‌دهد. رياست‏ هر يك‏ از شوراهاي‏ فرعي‏ با رئيس‏جمهور يا يكي‏ از اعضاي‏ شوراي‏عالي‏ است‏ كه‏ از طرف‏ رئيس‏جمهور تعيين‏ مي‏شود. حدود اختيارات‏ و وظايف‏ شوراهاي‏ فرعي‏ را قانون‏ معين‏ مي‏كند و تشكيلات‏ آنها به‏تصويب‏ شوراي‏عالي‏ مي‏رسد. مصوبات‏ شوراي‏عالي‏ امنيت‏ ملي‏ پس‏ از تأييد مقام‏ رهبري‏ قابل‏ اجراست‏.

  اصل 177

           بازنگري‏ در قانون‏ اساسي‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏، در موارد ضروري‏ به‏ترتيب‏ زير انجام‏ مي‏گيرد. مقام‏ رهبري‏ پس‏ از مشورت‏ با مجمع تشخيص‏ مصلحت‏ نظام‏ طي‏ حكمي‏ خطاب‏ به‏ رئيس‏جمهور موارد اصلاح‏ يا تتميم‏ قانون‏ اساسي‏ را به‏ شوراي‏ بازنگري‏ قانون‏ اساسي‏ با تركيب‏ زير پيشنهاد مي‏نمايد:

           1- اعضاي‏ شوراي‏ نگهبان‏.

           2- روساي‏ قواي‏ سه‏گانه‏.

           3- اعضاي‏ ثابت‏ مجمع تشخيص‏ مصلحت‏ نظام‏.

           4- پنج‏ نفر از اعضاي‏ مجلس‏ خبرگان‏ رهبري‏.

           5- ده‏ نفر به‏ انتخاب‏ مقام‏ رهبري‏.

           6- سه‏ نفر از هيأت‏وزيران‏.

           7- سه‏ نفر از قوه‏ قضائيه‏.

           8- ده‏ نفر از نمايندگان‏ مجلس‏ شوراي‏ اسلامي‏.

           9- سه‏ نفر از دانشگاهيان‏.

           شيوه‏ كار و كيفيت‏ انتخاب‏ و شرايط آن‏ را قانون‏ معين‏ مي‏كند. مصوبات‏ شورا پس‏ از تأييد و امضاي‏ مقام‏ رهبري‏ بايد از طريق‏ مراجعه‏ به‏ آراء عمومي‏ به‏تصويب‏ اكثريت‏ مطلق‏ شركت‏كنندگان‏ در همه‏پرسي‏ برسد. رعايت‏ ذيل‏ اصل‏ پنجاه‏ و نهم‏ در مورد همه‏پرسي‏ «بازنگري‏ در قانون‏ اساسي» لازم‏ نيست‏. محتواي‏ اصول‏ مربوط به‏ اسلامي‏ بودن‏ نظام‏ و ابتناي‏ كليه‏ قوانين‏ و مقررات‏ بر اساس‏ موازين‏ اسلامي‏ و پايه‏هاي‏ ايماني‏ و اهداف‏ جمهوري‏ اسلامي‏ ايران‏ و جمهوري‏ بودن‏ حكومت‏ و ولايت‏ امر و امامت‏ امت‏ و نيز اداره‏ امور كشور با اتكاء به‏ آراء عمومي‏ و دين‏ و مذهب‏ رسمي‏ ايران‏ تغييرناپذير است‏.

ب) ژرفای دموکراسی:

همان‌گونه که پهناوری دموکراسی به وسیله عمومیت اعضای شرکت‌کننده تعیین می‌شود؛ ژرفای دموکراسی زاییده کمال و کیفیت مشارکتی است که انجام می‌پذیرد؛ بعد ژرفا، به یک مفهوم، امری ثانوی است، زیرا که باید پهناوری مهمی از مشارکت وجود داشته باشد تا دموکراسی به وجود آید که بتوان ژرفایش را ارزیابی کرد. کامل‌ترین و کاراترین مشارکت از جانب اقلیتی ناچیز از افراد اجتماع، تشکیل دموکراسی نمی‌دهد. بلکه در دموکراسی حضور گسترده ( پهناوری) و حضور عمیق و آگاهانه (ژرفا) هر دو با هم ضرورت دارد، گاهی مردم در اجتماعات شرکت می‌کنند، ولی اغلب سطحی است. و کمک به جریانی است بر خلاف مصالح و خواسته اکثریت مردم؛ اما مشارکت کامل(ژرفا) متضمن فعالیت زیادی است؛ و مقدم بر تصمیم نهایی یعنی رأی دادن، و آن هم آگاهی دادن به افراد با حضور و مشارکت آگاهانه و مؤثر است.

ج) بُرد دموکراسی:

برد دموکراسی موضوعی است ظریف، زیرا که در اجتماع معین، تعیین اینکه صدای مردم درباره مسائل تصمیم چه اندازه مؤثر است، اغلب فوق‌العاده دشوار است. طبق نظر لئون‌دوگی حقوق‌دان مشهور: در میان هر گروه‌بندی انسان، دو مقوله وجود دارد،: فرمان روایان، و فرمان‌بران؛ سیاست، حاصل رابطه میان این دو گروه است. حال برد حاکم( فرمان‌روا) و برد مؤثر(فرمان‌بران) در مقابل هم قرار دارند. برد دموکراسی عبارتست از قدرت برد فرمابران بر فرمان‌روایان. و تأثیر آن در راستای تحقق خواسته مردم.

با مقدمات عرضه شده، هر گاه مردم آگاهانه در عرصه مسائل اجتماعی و سیاسی حضور فعال، گسترده و آگاهانه داشته باشند، قوی‌ترین ابزار برای تحقق حقوق شهروندی و برنده‌ترین ابزار برای پیش‌گیری از نقض حقوق بشر است.

2- احزاب و نهادهای مدنی:

سیر اجمالی حقوق در طول تاریخ

از آنجایی که بشر متمدن همواره با آیین زندگی و مقررات اجتماعی بسر میبرده ،زندگی اجتماعی او با یک سلسله قواعد لازم الاجرا همراه بوده است که در طول مسیر تاریخی خود تحولاتی در آن رخ داده و کاملتر شده.

سری تاریخی حقوق بشر به ترتیب عبارت بوده از:

1- قوانین حمورابی

2- منشور کورش کبیر

3- الواح دوازده گانه

4- حقوق در یونان باستان

5- اصول جمهوری افلاطون

6- مکتب فلاسفه رواقی

7- نظرات حقوقی سیسرون

8- اقدام بزرگ پوستی نین

که در زیر در مورد هرکدام توضیحات مختصری ارائه شده است.

1- قوانین حمورابی:

بررسی های تاریخی نشان می دهد،قدیمیترین قوانین در کشور بابل به دست حمورابی تنظیم شده است.

حمورابی پادشاه عادل بابل پس از فتوحات فراوان برای از بین بردن بیعدالتیها دستور داد منشوری که دارای 282 ماده بود روی سنگهائی حک کرده و در معابر عمومی قرار دهند.

محتویات این منشور بیشتر مربوط به امور زیر بود:

افتراء،قسم دروغ،دادن رشوه به قاضی،خریدن شهود،بیعدالتی قضات،جنایات بر ضد مالکیت، روابط ارباب و رعیت،حقوق تجارتی،حقوق خانواده،تعدی بر شخص،حق الزحمه طبیب، حق الزحمه معمار،کشتی سازی ،اجاره کشتیها،کرایه حیوانات و خساراتی که از این بابت وارد می آید،حقوق و تکالیف ارباب نسبت به غلام و کنیز و بعکس و ...

در آن زمان مردم سه دسته بودن :آزاد ،آزاد شده و برده.

در قوانین حمرابی تمام آزاد ها در برابر قانون مساویند و مزایای ملی وجود ندارد.

از خصایص قوانین حمرابی این بود که انتقام کشیدن ممنوع است.این قانون حدود4000 و اندی سال پیش تنظیم وتدوین شده است.

2- منشور کورش کبیر

پس از حمورابی در قرن 5 قبل از میلاد کورش کبیر بابل را فتح و منشوری جدید صادر کرد که در ان برخی از حقوق و آزادیها از جمله آزادی عقیده و ایمان به ان اضافه شد.

کورش فرمان داد که((به مردم شهر بابل آزاری نرسد،همه مردم در پرستش خدای خود آزادند و بی دینان تحت فشار قرار نگیرند،خنه های انانکه خراب شده بود دوباره نوسازی شده و معابد آنان را باز کرده خدایان معبد را بجای خود بازگردانید)).

3- الواح دوازده گانه:

در قرن 5 میلاد در سنه449 پیش از میلاد،مجلس سنای رم تصمیم گرفت هیاتی مرکب از سه نفر برای تحقیق درباره قوانین بسوی یونان اعزام کند.نتیجه تحقیق این سه نفر پس از بازگشت توسط 10نفر به صورت مقرارتی بنام قانون تنظیم شده و در 12 میز مفروغی که بعدا به الواح دوازده گانه معرف شد کنده شد.

الواح دوازده گانه تساوی حقوق عموم را در مقابل قانون اعلام کرده مگر ازدواج خواص با عوام را جایز نمیدانست.

4- حقوق در یونان باستان

گرچه کشور یونان در فلسفه و حقوق مترقی تر از بقیه کشورها بو اما دوران طلایی فلسفه حقوق آن مقارن با سه فیلسوف :سقراط ،افلاطون و ارسطو است.

نظریه سقراط:

سقراط  بشر را در اعمال و رفتار ،قواعد و قوانین طبیعی میدانست ومعتقد بود که باید جائی باشد که افکار و استعدادهای افراد بتواند در انجا شکوفاشده و باعث ترقی فرد شود.

عقاید و فلسفه سیاسی او به این شرح است:

1-      رابطه فرد با جامعه و دولت

2-      آزادی مسکن و مهاجرت

3-      اطاعت سیاسی

4-      ماهیت دولت

5-      قانون و قرارداد اجتماعی

6-      آزادی فردی

5- اصول جمهوری افلاطون

افلاطون در کتاب جمهوریت خود یک مدینه فاظله خیالی ترسم کرده و اصول ضروری برای اداره آن را این چنین بیان کرده است:

1-      باید یا فلاسفه زمامدار شوند یا زمامداران فیلسوف شوند

2-      زمامداران باید قدرت بی حد وحصر داشته باشند

3-      مردم باید به سه طبقه:کوچک زمامدار،بزرگ بازرگانان و ارباب و طبقه بردگان تفسیم شوند

4-      کشور باید مانند کشورهای کمونیستی اداره شود

5-      ازدواج باید براساس اصلاح نژاد انسان باشد نه عشق

6-      دستگاه تعلیم و تربیت باید هرکس را براساس لیاقتش تربیت کند

7-      ملیت هر فرد متعلق به جامعه ای است که در آن زندگی می کند

8-      جنگ سبب وجود حکومت است و حکومت بر اساس دولت

9-      کشورهای جهان باید از هم جدا و دارای استقلال اقتصادی باشند

ارسطو نیز به تبعیت از استاد خود افلاطون اصولی را به شرح زیر اعلام کرد:

1-      جامعه و دولت مقدم بر فرد است و فرد بی نیاز از جامعه نیست

2-      دولت بای پرورش دهنده استعدادهای مردم باشد

3-      دولت باید کشور را به سوی ترقی و تکامل سوق دهد

4-      افرادمساوی خلق نشده و یکسان نیستند و براساس لیاقت شخصی،تمول و نزاد فرق دارند

5-      غلامان در ذاتا غلام خلق شده اند و خارجیان در حد غلامان هستند پس مردم کشور شامل سه طبقه: اول اتباع،دوم غلامان و سوم خارجیان است.

6-      بهترین شکل حکومت حکومت سلتنطی مشروطه است

6-مکتب فلاسفه رواقی

مکتب رواقیون پس از فلاسفه یونان توسط زتون در آتن تاسیس شد که در ان از آزادی و برابری و جامعه جهانی طرفداری نمود.

اصول ان عبارت است از :

1-      تنها کار عقل کشف قوانین طبیعت است

2-      منافع فردی باید فدای جامعه جهانی شود

3-      مردم عضو جامعه جهانی هستند

4-      همه مردم جاهن برادر یکدیگر و دارای حقوق مساوی هستند

5-      قانون کشور باید مطابق قانون بشری و بر وقف قانون طبیعت باشد

6-      جامعه جهانی تنها جامعه ایدال است

7-      نپژاد پرستی مفهومی ندارد

8-      شان آدمی مورد احترام است

9-      تقوی عبارت است از عالی ترین خیر و صلاح

7-      نظرات حقوقی سیسرون

سیسرون در رم  با الهام از رواقیون و افلاطون و ارسطو در کتاب ((جمهوری)) و ((قوانین)) نظرات زیر را ارائه کرد:

1-      قانون چیزی است آسمانی و جاودانی که به وسیله عقل و خرد کشف میشود.

2-      حقوق از راه قرار داد اجتماعی کشف میشود

3-      اگر قوانین با حقوق طبیعت مطابقت نداشته باشد انسان الزامی برای رعایت آن ندارد

4-      تام جهان یک جامعه مشترکالمنافع را تشکیل میدهد

5-      انسان هم تبعه جامعه جهانی و هم تبعه دولت و تابع هم قوانین جاودانی و هم قانون مطلق است

6-      تمام افراد در مقابل قانون برابرند

8-اقدام بزرگ ژوستی نین

ژوستی نین امپراطور بزرگ رم برای حفظ مواریث گذشته دست به تجدید نظر و گردآوری الواح و نوشته های پراکنده حقوق رم کرد که باعث ترقی اروپا شد.

وی مجموعه قوانین رم را در سه کتاب توسط علمای حقوق خلاصه کرد.

نهضت قانونگذاری در اروپا وغرب

در اکتبر 1648 عهدنامه وستفالی  بعنوان صلح میان دو مذهب کاتولیک و پروتستان و دولتهای طرفدار انها تنظیم و تصویب شد و مبدا روابط حقوق بین الملل و عامل موثری برای تامین آزادی و مساوات بشمار آمد.

کنفرانس صلح لاهه

در 1899 به ابتکار  نیکلای امپراطور روسیه کنفرانس صلح لاهه که 26 کشور از جمله ایران در آن نماینده داشتند تشکیل شد. هدف کنفرانس این بود که تسلیحات را محدود کنند و از این طریق صلح عمومی برقرار شود که بعدا 3 موضوع اساسی زیر در آن مورد توجه قرار گرفت:

1-      تنظیم قواعد جنگ

2-      جلوگیری از جنگ به وسیله داوری و میانجیگری

3-      کاهش مخارج صلح مسلح از طریق افزایش بودجه های نظامی و سعی در تقلیل تسلیحات

پس از آن کنفرانس دوم لاهه راجع به بیطرفی و جنگ دریائی به امضاء رسید

جامعه ملل و عهدنامه ورسای

پس از جنگ جهانی اول نمایندگان 32 ملت در ورسای گرد آمدند و پناهگاهی به نام جامعه ملل را برای نگهدار تمامیت ارضی همه ملل عضو ایجاد کردند.

از جله اقدامات مفید جامعه ملل که در ژنو تمرکز داشت :بوجود آوردن سازمان بهداشت جهانی،سازمان بین المللی کار و دیوان بین المللی دادگستری بود.

تشکیل سازمان ملل متحد

در بهبوهه جنگ جهانی دوم ،2 ماه پس از تنظیم منشور آتلانتیک توسط رئیس جمهور آمریکا و نخست وزیر انگلیس ،منشور ملل متحد با تبادل نظر نمایندگان 50 کشور تهیه و به امضاء رسید.

مقصود از تشکیل سازمان ملل متحد نگهدار صلح و امنیت بین المللی بود.سازمان ملل متحد از نظر تشکیلات دارای 6 قسمت بزرگ و عمده به شرح زیر است:

1-      مجمع عمومی

2-      شورای امنیت

3-      شورای اقتصادی و اجتماعی

4-      شورای قیمومت

5-      دیوان دادگستری بین المللی

6-      دبیرخانه سازمان ملل

سازمان بین الملل علاوه بر ارکان ششگانه ذکر شده سازمانها و اتحادیه های دیگری از قبیل:سازمان بین المللی کار،سازمان خواربار و کشاورزی،سازمان فرهنگی و... نیز مباشد که هدف همه آنها بوجود آوردن نوعی وحدت میان ملل جهان ،ورفع هرگونه عوامل نفاق و جنگ و برخوردار ساختن تام افراد بشر از یک زندگانی است.

و سر انجام طبق ماده 68 منشور ملل متحد کمسیون حقوق بشر تشکیل شد و پیش نویسی در جهت حمایت از حقوق بشر به تصویب 48 دولت از 58 دولت رسید و از آن روز که مصادف با 19/9/1327 بود اعلامیه حقوق بشر بعنوان عالیترین حقوق انسانی در جهان جلوه کرد و این روز را روز جهانی حقوق بشر اعلام کردند.

سر پیدایش حقوق:

انسان چون به خودش علاقه مند است،می خواهد:هر چه بیشتر از مواهب زندگی استفاده کند،و از هر عاملی که در بهتر زیستن او موثر است،بهره برداری نماید.او به خوبی می داند برای آن که بهتر بتواند نیروهای سرکش طبیعت را مهار کند و موانع و مشکلاتی که در سر راه او قرار دارد،به شکل صحیح تری از جلو بردارد،چاره ای جز این ندارد که از زندگی انفرادی دست کشیده به زندگی اجتماعی تن دردهد.

وقتی که زندگی اجتماعی بر اساس تعاون و همزیستی پدید آمد مسئله حدود مسئولیتها و تعیین وظایف افراد جامعه نسبت به یکدیگر،پیش می آید.مخصوصا با این که انسان دارای حس خودخواهی است و این حس ایجاب می کند که به حقوق دیگران تجاوز کند.و از همان جاست که پای قانون به میان می آید.بر این اساس می توان حقوق را چنین معنی کرد:

"مجموع قواعد و قوانین لازم الاجرائی که به منظور حفظ نظام جامعه و تنظیم روابط افراد و ملل،و بهبود وضعیت جامعه،وضع گردیده است"

سرچشمه حقوق:

در این که قوانین از کجا سرچسمه میگیرند به طور کلی دانشمندان علم حقوق و فلاسفه در مقام پاسخ به پرسش دو گروه جدا از یکدیگر را تشکیل داده اند:

الف: قانون از وجدان و عقل سرچشمه میگیرد:

یک نیروی تشخیص خوب از بد،زشت از زیبا و ... وجود دارد که افراد نکته سنج و باریک بین نی توانند به راهنمایی آن راه و رسم صحیح زندگی را تعیین و قلمرو فعالیت افراد و جماعات را مشخص کند.

ب: قانون باید از ناحیه جهان آفرین تشریع گردد:

در مقابل گروه یاد شده پیروان بسیاری از ادیان بزرگ عالم و همچنین عده زیادی از فلاسفه الهی عقیده دارند قوانین زندگی و حدود مسئولیتها وظایف افراد جامعه بایستی از ناحیه خدا تعیین و به وسیله انبیاء و مردانی که ارتباط مستقیم با او دارند به مردم ابلاغ گردد.این گروه برای اثبات نظطیه خود و رد نظریه گروه اول دلایای آورده اند:

1.      خاصیت رنگ پذیری عقل و وجدان !

عادات و رسوم،طرز تعلیم و تربیت،اعتقادات و آداب ملی در چگونگی تشخیص انسان تاثیر دارند. 

2.      با این دانش محدود چگونه می شود این منصب خظیر را اشغال کرد؟!

یک قانون گذار کامل باید دارای اطلاعات زیر باشد:

•        1- یک انسان شناس کامل باشد.

•        2- از کیفیت رابطه افراد با هم بداند.

•        3- از تمام استعدادها و شایستگی های انسان مطلع باشد.

•        4- حوادث آینده را پیش بینی کند.

3.      خودخواهی و منافع شخصی مانع رعایت مصالح وافعی است!

قانون گذاران بشری مانند دیگر افراد بشر دارای عواطف و امیال و خواسته ها و افکار مخصوصی هستند که از طرز زندگی و شرایط محیط و حس منفعت جویی و خودخواهی آنان ناشی می شود.

4.      این زنگوله را کی باید به گردن گربه بیاندازد؟!

ضامن اجرای این قانون چیست؟و چه کسی باید زنگوله این قانون را به گردن بشر بیاندازد؟

منابع حقوق اسلامی و ضمانت اجرای آن

حقوق اسلامی بر خلاف قوانین موضوعه تنها از عقل و وجدان سرچشمه می گیرد،سرچشمه،قوانین اسلامی خدای جهان آقرین است اوست که از مصالح و مفاسد کارها و روابط آگهی درستی دارد و در هنگام قانون گذاری تنها سعادت جامعه را در نظر می گیرد نه منافع شخصی زیرا او از همه چیز بی نیاز است و ما فوق همه چیز است و به همین جهت مقام قانون گذاری منحصر به اوست، و برای دریافت حکم الله و قوانین الهی از نظر شیعه چهار مرجع صلاحیتدار وجود دارد که در زمان ما منابع حقوق اسلامی را تشکیل می دهد:

1.      قرآن مجید

قرآن نخستین منبع اساسی قانون گذاری اسلام محسوب می شود.این کتاب مشامل  بر 6342آیه و114 سوره ،77934 کلمه و 3303670حرف است و در ظرف23 سال محمد(ص) به وسیله وحی نازل شد،وبه عنوان بزرگترین منبع قانون شناخته شده است.

2.      سنت

قوانین زندگی بیشتر از آن است که ممکن باشد تمام جزئیات با 500 آیه بیان شود هر کدام از نماز،روزه،حج،جهاد و... مسائل جزئی فراوان دارند و به سنت نیاز است:

سنت عبارتند از:

الف:گفتار معصوم

ب:رفتار معصوم

ج:تقریر معصوم

مهمترین مجموعه های حدیث میان اهل سنت  عبارتند از:

•        الکافی

•        من لا یحضره الفقیه

•        تهذیب الاحکام

•        الاستبصار

بعد از این 4 کتاب احادیث فراوانی نوشته شده که معروفترین آنها عبارتند از:

•        بهارالانوار

•        وسائل شیعه

•        الوافی

•        مستدرک الوسائلپ

سنجش صحت و سقم احادیث

از همان ابتدای اسلام گروهی خرابکار مقدار زیادی از مطالب دروغ و بی اساس را داخل ستون احادیث نمودند.و گروهی به خاطر تقرب به امراء وقت،دسته ای برای تخریب اسلام و قرآن شروع به جعل احادیث کردند و آنها را به پیغمبر و امام نسبت دادند.گرچه برای کسی که با روح اسلام آشنایی داردساختگی بودن این احادیث معلوم خواهد بود ولی برای اکثریت مردم موجب انحراف فکر و عقیده و نفاق می شود. پیامبر اسلام و جانشینان بر حق او برای آنکه جلوی این گروه خرابکار را بگیرند در مرحله اول:مسلمین را از جعل احادیث بر حذر داشتند و فرمودند"هر کس از من چیزی را که نگفته ام روایت کند جایگاه خود را در آتش فراهم سارد.و در مرحله دوم:معیار صحت و سقم اخبار را موافقت و مخالفت با کتاب خدا دانسته اند و فرمودند"هر آنچه نوافق قرآن است بگیرید و آنچه که مخالف کتاب خدا است صحیح نبوده ترکش نمائید.

3.      اجماع

منظور این است که تمام دانشمندان اسلامی درباره حکمی شرعی اتفاق نظر و وحدت عقیده داشته باشند.

اهل سنت معتقدند همانطور که قرآن و سنت سرچشمه های حقوق اسلامی هستند اجماع امت،نیز سرچشمه ی دیگری برای قانونگذاری اسلام،به شمار می رود.ولی شیعه اجماع را به عنوان یک اصل مستقل نمی شناسد بلکه معتقد است چون این اتفاق نظر حکایت از رای معصوم می کند به عنوان سومین منبع قانونگذاری شناخته شده و گرنه صرف وحدت نظر دانشمندان نمی تواند تکلیفی را واجب یا حرام کند.

4.      عقل

اهل سنت معتقدند همانطور که قرآن و سنت و اجماع منابع حقوق اسلامی به شمار می روند با توسعه ی جوامع اسلامی و پدید آمدن مسائل تازه و نیازمندی های جدید چاره ای جز این نیست که از عقل در به وجو اوردن یک نظام صحیح حقوقی استفاده گردد.در مقابل این گروه گروهی قرار دارند که معتقدند چون عقل بشر ناقص و خطاکار است به هیچ وجه حق ندارد سرنوشت حقوقی مردم را به عهده بگیرد.در مقابل این دو دسته دسته ی دیگری وجود دارد که معتقد است در مسائلی که عقل حکم قطعی دارد و در درک مصالح و مفاسد آن قاطع و بدون تردید است عقل به عنوان منبع قانونگذاری شناخته شده است.

•        در کل قوانین اسلامی هم سعادت بخش است و هم دارای ضمانت اجراء

حق مساوات از ديدگاه اسلام وحقوق بشر:

اساس اين حق از نظر اسلام عبارت است از اينکه تمامی انسانها در نشأت وخلقت خود مساوی وبرابراند،تمامی بشريت اولاده آدم وحواء هستند،همچنان تمامی بشريت نه ماه در رحم مادر می مانند،واز يک موضوع بدنيا می آيند مگر در حالت اظطرار که طفل بواسطه جراحی بدنيا می ايد.

وهمچنان مصير تمامی بشريت يک است که همه شان در آخر ميمرند،وهيچ کس ولو اگر عمر طولانی هم داشته باشد دائم نمی ماند چنانچه که خداوند پاک در قرآن شريف می فرمايد: {كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ} [الرحمن : 26]؛همه موجودات که در روی زمين است فنا وختم شدنی است.

از آيه مبارکه(يَا أَيُّهَا النَّاسُ...) چنين فهميده ميشود که اختلاف رنگ وجنس در ميان طائفه ها وقبيله ها نيست مگر بخاطر شناسائی وهمکاری وهيچ فرق بين سياه پوست وسفيد پوست نيست وبين سرمايه دار وفقير،در پيشگاه خداوند پاک همه برابر اند. وهمه مخلوق خداوند جل جلاله وبنده گان اوست،هيچ فرق بين شان از نگاه حسب ونسب نيست ونه از نگاه اوضاع اجتماعی،وفرق بين انسانها در دنيا بعلم ودر دنيا وآخرت به تقوی است وبس.

ونفس اين مفهوم را رسول خدا صلی الله عليه وسلم در ذکر نموده است چنانچه که می فرمايد:

«الناس سواسية کأسنان المشط ولا فضل لعربی علی آعجمی ولا لأبيض علی آحمر إلا بالتقوی» رسول اکرم صلی الله عليه وسلم در خطبه حجة الوداع تاکيد شديد با اين مبدا نموده است که ما اين  را خلاصه ومجمل رسالت اسلام هم گفته ميتوانيم ودر ين حديث رسول خدا صلی الله عليه وسلم اساس مبدآ مساوات را ذکر کرده است (آیها الناس إن ربکم واحد وإنا أباکم )ای مردم! بدانید که پروردگارتان پروردگاری واحد وپدرتان يکی است! بدانيد که هيچ عربی را بر غير عرب وغير عربی را بر عرب وسرخ پوستی را بر سياه پوست وسياه پوستی رل بر سرخ پوست،جز به وسيله ی تقوا وپرهيزگاری،هيچ بر تری نيست.

همچنان حضرت عمر بن الخطاب( رضی الله تعالی عنه) را می بينيم که چطور انصاف ميکند وعدالت می نمايد با آن پسر قبطی(مصری) که آنرا پسر حضرت عمروابن العاص (رضی الله عنه) (والی مصر در آن وقت) لت کوب نموده بود حضرت عمر( رضی الله عنه) پدر وپسر هر دو را ميخواهد وتازيانه را بدست قبطی ميدهد ودر پيش چشمان عمر وبن العاص رضی الله عنه از فرزندش قصاص آن مصری را ميگرد مصری را ميگويد بزن همانگونه که شما را زده است.

تا به اين حد بود اساس مجتمع مسلمان وصحابه کرام خاصة در سايه بيرق مساوات وبرابريکه قرآن وسنت نبوی ( صلی الله عليه وسلم) بما ثابت نموده است.

بارز ترين مثالها از حيث وضاحت درين مقام موقف صحابی جليل حضرت ابو ذز غفاری (رضی الله عنه) است،وقتی که مشاجره می نمايد با يک غلام سياه پوست،ومشاجره بين شان طول ميکشد حضرت ابوذر( رضی الله عنه) به آن برده ميگويد ای بچه سياه تو با من مشاجره می نمائی. رسول اکرم(صلی الله عليه وسلم) سخن او ذر( رضی الله عنه) را ميشنود وبسيار غصه ميشود به اندازه که رنگ مبارک سرخ می شود ومی فرمايد:«طف الصاع يا أباذر... طف الصاع (یعنی جاوز الآمر حده) ليس لابن البيضاء علی ابن السوداء فضل إلا بالتقوی آو بعمل صالح»؛کار ازحد گذشت يا ابا ذر،کار از حد گذشت نيست فرزند سفيد را بالای فرزند سياه بر تری وفضيلت مگر به تقوی ويا عمل صالح ونيکو.وابو ذر الغفاری اين صحابی بزرگ روی خود را به زمين می ماند واز آن غلام ميخواهد که پايش را بالای رويش بماند رويش را پامال کند.

اين بود اعتراف اسلام به مبدأ مساوات وبرابری. که چه بهتر مسلمانان  در صدر اسلام اين اصل را رعايت وبه آن تمسک مي نمودند.

مبدأ مساوات دراسلام بزرگترين اصل بعد از آزادی می باشد. ودارائی اساساتی است که حق ازادی روی آن استوار است.

چنانچه که خداوند پاک می فرمايد:{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيراً وَنِسَاء وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِي تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً}[النساء:1]؛ای مردمان بترسيد از پروردگارتان آن پروردگاريکه شما را از يک نفس خلق کرده است واز او همر او را خلق نموده است وتولد نموده ومنتشر نموده از اين هردو مردهای بسيار وزنهای بسيار را.

همچنان حق مساوات در اسلام قائم بر اساس بندگی برای خداوند متعال است،آن ذاتی که امر نموده که تنها تسبيح وپاکی او را بيان نمايم. چنانچه که می فرمايد:{سبح اسم ربک الأعلی} ؛تسبيح بگوييد بنام پروردگار عالی وبلند مرتبه"

تمامی انسانها بنده خداوند جل جلاله است پس برای هيچ يک از انسانها نيست که بالی ديگران طلب علو وبلندی کند ويا تکبر نمايد زيرا که همه شان در رتبه ومنزلت مساوی اند وهمه بنده خداوند پاک است.

حق مساوات در اسلام از حق مساوات وبرابری در ديگر تشريعات بشری اين فرق وامتياز را دارد که به سبب اختلاف ويا تفاوت طبقاتی هيچ نوع استثناء وتجاوز را اجازه نمی دهد.

در باره حديث مخزوميه وشفاعت اسامة بن زيد وغضب رسول الله صلی الله عليه وسلم بهترين شاهد است،چنانچه که رسول صلی الله عليه وسلم درين باره به اسامه می فرمايد:« أتشفع فی حد من حدود الله يا أسامة والله لو أن فاطمة بنت محمد سرقت لقطعت يدها»آيا شفاعت ميکنی ای أسمامة در حد از حدود خدا قسم به خدا اگر فاطنة بنت محمد صلی الله عليه وسلم دزدی نمايد دستش را قطع ميکنم.

حق مساواتی را که اسلام برای انسان ثابت کرده است اثر مثبت در تطبيق ديگر حقها دارد مثل حق زندگی،حق آزادی،حق اظهار رأی،حق عدم اکراه در دين،حق معيشت که از اندازه کفايت کم نباشد،حق مساوت وبرابری در برابر قانون وحق های ديگر تمامی انسانها در تطبيق اين حقها برابر هستند زيراکه همه بنده خدانود پاک اند.

اعتراف اسلام به مساوات اين معنی را ندارد که فرقهای فردی وخلقی در بين انسانها ملغی است. واين معنی را ندارد که همه انسانها مثل يک اجزاء دسگاه است،که يک جزء آن از اجزاء ديگر هيچ فرقی نداشته باشد. زيراکه مطلق مساوات مقصود نيست بخاطريکه الله تعالی انسانها را متفاوت در قدرتهای فردی وخلقی ونفسی وغيره خلق کرده است.

پس اين فرقها در نزد اسلام اعتبار دارد ورعايت آنها ضروری است. به سبیل مثال صحيح نيست مساوات بين شخص بينا ونا بينا در اداء واجباتی که اداء آن احتياج به سلامت بصر دارد.

همچنان مساوات صحيح بر قرار نمی شود بين يک شخص معيوب وشخص سالم در انجام واجباتی که احتياج به سلامت جسم دارد.

پس از ارشادات دين مبين اسلام بر ميايد که انسانها در افرينش يکسان ومساوی خلق شده اند وجز به پرهيزگاری ودانش بريکد يگر برتری ندارند واين حق مساوات را بايد همه انسانها بدانند وبه موازين آن عمل کنند تا حقوق اساسی وبشری به صورت درست حفظ ورعايت شود.

اعلامیه جهانی حقوق بشر

اعلامیه حقوق بشر شامل یك دیباچه و 30 ماده، در تاریخ 10 دسامبر 1948 مطابق با 19 آذر 1327 شمسی در مجمع عمومی سازمان ملل تصویب شد و همه ساله  جهانیان این روز را به نام " روز حقوق بشر" جشن می گیرند.با توجه به اهمیت جهانی این اعلامیه واینکه امروزه میزان پایبندی کشورها نسبت به حقوق بشر با این سند سنجیده می شود متن کامل آن ارائه می گردد

مقدمه

از آنجا كه شناسایی حیثیت ذاتی كلیه اعضای بشری و حقوق یكسان و انتقال ناپذیر آنان اساس آزادی، عدالت و صلح را در جهان تشكیل می دهد.

از آنجا كه عدم شناسایی و تحقیر حقوق بشر منتهی به اعمال وحشیانه ای گردیده است بشریت را كه رو به عصیان واداشته و ظهور دنیایی كه درآن افراد بشر در بیان عقیده، آزاد و از ترس و فقر، فارغ باشند به عنوان بالاترین آمال بشر اعلام شده است.

از آنجا كه اساسا" حقوق انسانی را باید با اجرای قانون حمایت كرد تا بشربه عنوان آخرین علاج، به قیام بر ضد ظلم و فشار مجبور نگردد.

ازآنجا كه اساسا" لازم است توسعه روابط دوستانه بین ملل را مورد تشویق قرار داد.

از آنجا كه مردم ملل متحد، ایمان خود را به حقوق اساسی بشر و مقام و ارزش فرد انسانی حقوق مرد و زن و تساوی مجددا" در منشور، اعلام كرده اند و تصمیم راسخ گرفته اند كه به پیشرفت اجتمایی كمك كنند و در محیطی آزادتر وضع زندگی بهتری بوجود آورند.

از آنجا كه دول عضو متعهد شده اند كه احترام جهانی و رعایت واقعی حقوق بشر و آزادیهای اساسی را با همكاری سازمان ملل تامین كنند.

از آنجا كه حسن تفاهم مشتركی نسبت به این حقوق و آزادیها برای اجرای كامل این تعهد، كمال اهمیت را دارد، مجمع عمومی این اعلامیه جهانی حقوق بشر را آرمان مشتركی برای تمام مردم و كلیه ملل، اعلام میكند و افراد همه اركان اجتماع، این اعلامیه را دایما"، در مد نظر داشته باشند و مجاهدت كنند كه به وسیله تعلیم و تربیت, احترام این حقوق و آزادیها توسعه یابد و با تدابیر تدریجی ملی و بین المللی، شناسایی و اجرای واقعی و حیاتی آنها چه در میان خود و چه در بین مردم كشورهایی كه در قلمرو آنها می باشد، تامین گردد.

ماده 1- همه افراد بشر آزاد و با حیثیت و حقوق یكسان زاییده می شوند و دارای موهبت خرد و وجدان می باشند و با یكدیگر با روحیه برادری رفتار كنند.

ماده 2- هركس می تواند از كلیه آزادیها كه در اعلامیه حاضر به آن تصریح شده، بی هیچگونه برتری، منجمله برتری از نظر نژاد و رنگ و جنس و زبان و دین یا هر عقیده دیگر، و از نظر زاد و بوم یا موقعیت اجتماعی، و از نظر توانگری یا نسب یا هر وضع دیگر بهره مند گردد. نیز هیچ امتیازی بر اساس نظام سیاسی یا قانونی یا بین المللی مربوط به كشور یا سرزمینی كه شخص از تبعه آن محسوب است وجود نخواهد داشت، خواه سرزمین مزبورمستقل باشد یا زیر سرپرستی خواه فاقد خود مختاری باشد یا سرزمینی كه حاكمیت آن به شرطی از شروط محدود شده باشند.

ماده 3- هر كس حق دارد از زندگی و آزادی و امنیت شخصی خویش برخوردار باشد.

ماده 4- هیچ كس را نمی توان به بنده گی یا برده گی گرفت. بنده گی و سوداگری بنده در هر شكل كه باشد ممنوع است.

ماده 5- هیچ كس را نمی توان شكنجه كرد یا مورد عقوبت با روش وحشیانه و غیر انسانی یا اهانت آمیز قرار داد.

ماده 6- هر كس دارای این حق است كه شخصیت حقوقی او در همه جا مراعات گردد.

ماده 7- همه افراد در پیشگاه قانون یكسانند و حق دارند كه بی هیچ تفاوت از پشتیبانی قانون بطور برابر استفاده كنند.

هر كس حق دارد در مقابل هرگونه تبعیض كه ناقض این اعلامیه باشد ودر مقابل هرگونه عملی كه چنین تبعیضی را تشویق كند، از حمایت یكسان قانون برخوردار گردد.

ماده 8- هركس می تواند از تعدی به حقوق اصلی كه به موجب قانون اساسی یا قانونهای دیگر برای او شناخته شده است به دادگاههای صلاحیت دار ملی متوسل گردد تا حقش استیفا شود.

ماده 9- هیچ كس را نمی توان خودسرانه بازداشت كرد یا زندانی ساخت یا تبعید نمود.

ماده 10- هركس حق دارد با استفاده كامل از تساوی حقوق با دیگران، دعوای او در یك دادگاه مستقل و بی طرف عادلانه و علنی رسیدگی شود و آن دادگاه در باره حقوق و تعهدات او، یا صحت هرگونه اتهام كیفری كه به او متوجه باشد حكم دهد.

ماده 11- الف) هركس متهم به ارتكاب جرمی باشد, تا وقتی تقصیر او طی محا كمه علنی كه در آن هر گونه تضمین ضروری برای دفاع تامین شده باشد قانونا" به ثبوت نرسد، بیگناه محسوب می شود.

ب) همچنین هیچكس به علت ارتكاب عملی یا خودداری از عملی محكوم نخواهد شد مگر وقتی كه آن كار بموجب قوانین ملی یا بین المللی در هنگام ارتكاب، جرم محسوب باشد.نیز هیچكس به مجازاتی بیش از مجازات مقرر در هنگام ارتكاب جرم محكوم نخواهد شد.

ماده 12- زندگانی خصوصی یا امور خانوادگی یا محل سكونت، یا مراسلات كسی نباید در معرض دخالت خود سرانه واقع شود.نیز به حیثیت و حسن شهرت هیچكس نمی توان حمله كرد.هركس حق دارد در این گونه دخالت ها یا این گونه تجاوزها, از پشتیبانی قانون برخوردار باشد.

ماده 13- الف) هركس حق دارد در داخل هر كشور آزادانه نقل مكان كند و هر كجا بخواهد اقامت گزیند.

ب) هركس می تواند هر كشوری را كه بخواهد، منجمله كشور خود را،ترك كند و می تواند به كشور خود باز گردد.

ماده 14- الف) هركس حق دارد برای گریز از هر گونه شكنجه و فشار به جایی پناهنده شود. نیز می تواند در سایر كشورها از پناهندگی استفاده كند.

ب) در جرایم غیر سیاسی یا اموری كه مخالف با اصول و هدفهای ملل متحد باشد نمی توان از حق پناهندگی استفاده كرد.

ماده 15- الف) هركس می تواند هر ملیتی را بخواهد بپذیرد.

ب) هیچ كس را نمی توان خود سرانه از ملیت او محروم ساخت یا حق تغییر ملیت از اورا سلب نمود.

 ماده 16- الف) زن و مرد وقتی به سن ازدواج برسند می توانند بدون هیچ قید نژادی و ملی و دینی ازدواج كنند، و خانواده بنیاد گذارند. آنان به هنگام زناشویی و در اثنا و هنگام انحلال آن، دارای حقوق متساوی می باشند.

ب) عقد ازدواج جز با رضای آزادانه همسران آینده، قانونی نیست.

ج) خانواده عنصر طبیعی و اساسی اجتماع است و باید از پشتیبانی جامعه برخوردار باشد.

ماده 17- الف) هركس به تنهایی یا با شراكت دیگری دارای حق مالكیت است.

ب) مالكیت هیچ كس را نمی توان بر خلاف قانون از وی سلب كرد.

ماده 18- هركس دارای حق آزادی فكر و ضمیر و دین است. لازمه این حق آن است كه هر كس خواه به تنهایی یا با دیگران علنی یا خصوصی از راه تعلیم و پیگیری و ممارست، یا از طریق شعاییر و انجام مراسم دینی،بتواند آزادانه،دین و یقینیات خود را ابراز كند.

ماده 19- هر كس آزاد است هر عقیده ای را بپذیرد و آن را به زبان بیاورد و این حق شامل پذیرفتن هرگونه رای بدون مداخله اشخاص می باشد و می تواند به هر وسیله كه بخواهد بدون هیچ قید و محدودیت به حدود جغرافیایی، اخبار و افكار را تحقیق نماید و دریافت كند و انتشار دهد.

ماده 20- الف)هر كس حق دارد آزادانه در احزاب و جماعت های مسالمت آمیز شركت جوید.

ب) هیچ كس را نمی توان وادار ساخت به حزبی بپیوندد.

ماده 21- الف) هركس حق دارد مستقیما" یا به وسیله نمایندگانی كه آزادانه انتخاب شده باشند در اداره امور عمومی كشور خود شركت جوید.

ب) اراده ملت اساس قدرت اختیارات ملی است,این اراده به وسیله انتخابات شرافتمندانه صورت می گیرد كه دوره به دوره از طریق انتخابات عمومی یكسان, با رای مخفی یا بنا به روشی مشابه با آن كه آزادی رای را تامین , انجام می یابد.

ماده 22- هر كس از حیث اینكه عضو جامعه محسوب است حق دارد از تامین اجتماعی برخوردار گردد، و می تواند به كمك كوشش ملی و یاری بین المللی با توجه به سازمان و امكانات هر كشور از حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی كه با حیثیت و تكامل آزاد شخصیت انسانی ملازمه داشته باشد بهره ور گردد.

ماده 23- الف) هر كس حق كار و حق برگزیدن آزادانه كار با شرایط عادلانه و ارضا كننده دارد، نیز حق دارد كه در مقابل بیكاری حمایت شود.

ب) هر كس در مقابل كار مساوی، بدون هیچ گونه رعایت امتیاز، حق دستمزد مساوی دارد.

ج) هر كس در مقابل كار، حق دارد دستمزدی منصفانه و ارضا كننده دریافت كند كه برای او و خانواده اش وجه معیشتی فراهم آورد كه شایسته حیثیت كمال یافته انسانی باشد و در صورت مقتضی حق دارد از كلیه وسایل حمایت اجتماعی استفاده نماید.

د) هر كس حق دارد برای پشتیبانی از منافع خود، با دیگران تشكیل سندیكا بدهد و عضو سندیكایی شود.

ماده 24- هر كس حق استراحت و استفاده از ایام فراغت دارد، منجمله حق دارد ساعات كارش بطور معقول محدود باشد و از مرخصی نوبتی با دریافت حقوق استفاده كند.

ماده 25- الف) هركس حق دارد از سطح یك زندگانی برخوردار باشد كه سلامت و رفاه او و خانواده اش، منجمله خوراك و لباس و مسكن و رسیدگی های پزشكی آنان را تامین كند. همچنین حق دارد از خدمات ضروری اجتماعی در هنگام بیكاری و بیماری و درمانده گی و بیوه گی و پیری یا در سایر مواردی كه بنا به اوضاع و احوالی بیرون از اراده او، وسایل معاش وی مختل گردد استفاده كند.

ب) مادر بودن و فرزند بودن، استفاده از كمك و مساعدت مخصوص را ایجاب می كند.هر كودك خواه حاصل زناشویی قانونی باشد یا غیر قانونی، از حمایت اجتماعی برابر برخوردار می گردد.

ماده 26- الف) هر كس حق دارد از تعلیم و تربیت استفاده كند. تعلیم و تربیت باید دست كم در مورد آموزش ابتدایی و اساسی رایگان باشد. تعلیمات فنی و حرفه ای باید برای همه ممكن باشد. دسترسی به تعلیمات عالیه باید برای همه و بنا به شایستگی هر كس امكان پذیر باشد.

ب)هدف تعلیم و تربیت باید شكوفایی كامل شخصیت بشری و تقویت احترام به حقوق بشر و آزادیهای اساسی باشد. تعلیم و تربیت باید حسن تفاهم و گذشت ودوستی بین همه ملتها و همه گروهها از هر نژاد یا هر دین، همچنین گسترش فعالیتهای ملل متحد را برای حفظ صلح تسهیل كند.

ج) پدر و مادر برای تعیین نوع تعلیم و تربیت فرزند خود حق اولویت دارند.

ماده 27- الف) هر كس حق دارد آزادانه در زندگانی فرهنگی اجتماع شركت جوید و از اقسام هنرها استفاده كند و در پیشرفت علمی و بركات حاصل از آن سهیم باشد.

ب) هر كس حق دارد از منافع اخلاقی و مادی ناشی از هرگونه دستاورد علمی و ادبی یا هنری كه بوجود آورده باشد حمایت شود.

ماده 28- هركس حق دارد بكوشد تا در سطح اجتماعی و جهانی چنان سامان و نظمی حكمفرما شود كه حقوق و آزادیهایی كه در این اعلامیه اعلام شده است در آن سطح به نتیجه كامل برسد.

ماده 29- الف) هركس نسبت به اجتماعی كه فقط در آن اجتماع رشد آزاد و كامل شخصیت او امكان پذیر است تكالیفی بر عهده دارد.

ب)هركس در اجرای حقوق و در مقام برخورداری از آزادیهای خویش، تنها از محدودیت هایی پیروی می كند كه قانون منحصرا" به منظور تامین شناسایی و حرمت به حقوق و آزادیهای دیگران، بالجمله برای تحقق بخشیدن به مقتضیات عادله اخلاق و نظام اجتماعی و مصلحت عمومی، در یك جامعه دموكرات وضع كرده باشد.

ج) در هیچ حال نمی توان حقوق و آزادیهای مزبور را به نحوی بكار برد كه با هدفها و اصول ملل متحد منافی باشد.

ماده 30- هیچ یك از مقررات اعلامیه حاضر را نمیتوان بنحوی تفسیر كرد كه برای دولتی یا گروهی یا فردی متضمن حقی شود كه بنا بر آن، بتواند به فعالیتی دست زند یا كاری انجام دهد كه هدف آن از بین بردن حقی از حقوق و آزادیهای مذكور در این اعلامیه باشد

بررسی تفاوت‌های حقوق بشر در اسلام با اعلامیه جهانی حقوق بشر 

 طبق دیدگاه اسلامی، بشر تكویناً و تشریعاً بنده خداوند متعال است و برخلاف متفكران غربی كه انسان را در برابر خدا هم آزاد می‌پندارند، بر تسلیم و فرمانبرداری انسان‌ها در برابر خدا تأكید می‌ورزد. 

 طبق دیدگاه اسلامی، بشر تكویناً و تشریعاً بنده خداوند متعال است و برخلاف متفكران غربی كه انسان را در برابر خدا هم آزاد می‌پندارند، بر تسلیم و فرمانبرداری انسان‌ها در برابر خدا تأكید می‌ورزد. از فردای پایان جنگ جهانی دوم، تمام مردم جهان و دولت‌ها، كه از جنگ و كشتار به ستوه آمده بودند، درصدد تشكیل سازمان ملل برآمدند. حقوق بشر اسلامی آنچه موجب پدید آمدن حقوق بشر اسلامی شد، فرهنگ خاص جوامع اسلامی است كه قوانین و مقررات نیز بر آن مبنا تنظیم شده است. در حالی كه اساس حقوق بشر جهانی بر تطابق با فرهنگ غرب و دین مسیحیت است. از یك سو، بخشی از این سازمان، متولی حقوق بشر شد و منشوری را در سال ۱۹۴۸ به تصویب رساند كه مشتمل بر یك مقدمه و ۳۰ ماده می‌باشد. این منشور به انواع آزادی‌های فردی، نژادی، مذهبی، برابری و كرامت انسان‌ها می‌پردازد. از سوی دیگر، كشورهای مسلمان دست به تدوین و تصویب حقوق بشر اسلامی زده‌اند; چون این كشورها معتقدند كه در حقوق بشر غرب، تعارضات و نواقصی وجود دارد كه نمی‌توان آن را در كشورهای اسلامی به طور كلی و بی‌قید و شرط اجرا كرد. آنچه موجب پدید آمدن حقوق بشر اسلامی شد، فرهنگ خاص جوامع اسلامی است كه قوانین و مقررات نیز بر آن مبنا تنظیم شده است. در حالی كه اساس حقوق بشر جهانی بر تطابق با فرهنگ غرب و دین مسیحیت است.

حقوق بشر جهانی اسلام، تعارضی با جوامع اسلامی و مقررات حاكم بر آن‌ها ندارد، از این رو، در این كشورها قابل اجرا می‌باشد. جوامع اسلامی به دلیل فرهنگ، دین و مذهب خاص و ویژه خود نیازمند حقوقی متناسب با جامعه اسلامی خود هستند. مفهوم حقوق بشر به معنای حقوق اساسی و اولیه‌ای می‌باشد كه تمام انسان‌ها در آن از جهت انسانیت شریك‌اند. اسلام آخرین دین الهی است كه توسط خاتم انبیاء و آخرین سفیر وحی، حضرت محمد(صلی الله علیه وآله)، آورده شده است. در این نوشتار درصددیم به بیان تعارضات و بررسی راه‌حل‌های ارائه شده و نواقص حقوق بشر و مقایسه آن با حقوق بشر اسلامی بپردازیم. در ضمن مروری بر حقوق افراد و اقلیت‌ها در جمهوری اسلامی ایران خواهیم داشت و به بیان موضوع و دیدگاه اسلام و قانون اساسی ایران نسبت به حقوق اقلیت‌ها خواهیم پرداخت. علاوه بر اینكه، قابل اجرا نبودن قوانین و بیانیه‌های منشور حقوق بشر در مورد اقلیت‌ها در ایران بررسی خواهد شد. حال باید ببینیم تفاوت‌ها و تعارضات حقوق بشر اسلامی و غرب در چیست؟ حقوق اقلیت‌ها و افراد در حقوق بشر اسلامی و غربی چگونه لحاظ شده است؟

حقوق داخلی و حقوق بین‌الملل  

الف) رابطه حقوق داخلی و حقوق بین‌الملل از دیدگاه غرب.

نظریه وحدت دو حقوق طبق نظریه وحدت دو حقوق، كشورها برای هماهنگی با مقررات بین‌الملل از همه ارزش‌های مكتبی خویش باید چشم بپوشند و در داخل كشورشان نیز درصدد اجرای كامل این ارزش‌ها نباشند و این چیزی است كه لااقل از دیدگاه اسلام، نادرستی آن آشكار است در این زمینه می‌توان به سه دیدگاه اشاره كرد كه دو دیدگاه را حقوقدانان غرب و دیدگاه سوم را اندیشمندان اسلامی ارائه نموده‌اند. حقوقدانان غربی در زمینه رابطه حقوق بین‌الملل، دو دیدگاه كاملا متفاوت ارائه كرده‌اند: یك دیدگاه، كه در قدیم طرفداران بیشتری داشته است، نظریه ثنویت یا دوگانگی حقوق بین‌الملل و حقوق داخلی است. این نظریه بر این امر تأكید دارد كه اصولا حقوق بین‌الملل از نظر مبانی، تشكیلات، قلمرو و موضوع و نیز از جنبه اجرا با حقوق داخلی كاملا متفاوت است. بنابراین حقوق بین‌الملل برای افراد كشور الزامی نیست و هر یك از دو حقوق در قلمرو مخصوص به خود لازم‌الاجرا هستند و در ظرف تعارض، حقوق داخلی بر حقوق بین‌الملل مقدم است، مگر اینكه قوه مقننه مقررات بین‌الملل را همانند مقررات داخلی تصویب كند.(۱) دیدگاه دیگر، نظریه وحدت دو حقوق است كه بیشتر حقوقدانان كنونی بدان معتقدند. بر اساس این دیدگاه، تمام اختلافات بین حقوق داخلی و حقوق بین‌الملل صوری است و این اختلافات به معنای دوگانگی این دو حقوق و عدم ارتباط این دو با یكدیگر نیست. بنابراین نظر، در مواردی كه كشوری موجبات ضرر و زیان كشور دیگر یا اتباع آن را از طریق وضع مقررات داخلی متضاد با حقوق بین‌الملل یا هر عامل دیگری فراهم كرده باشد، عذر او در برابر سازمان‌های بین‌الملل به استناد قانون اساسی یا دیگر مقررات داخلی، پذیرفته نیست.

ب) رابطه حقوق داخلی با حقوق بین‌الملل از دیدگاه اسلام

خداوند به مؤمنان اجازه نمی‌دهد كه به بهانه همسویی با حقوق بین‌الملل از اصول اسلامی خود دست بردارند. بر این اساس، در تعارض حقوق بین‌الملل با حقوق داخلی كشورها، در صورتی كه حقوق داخلی بر اساس معیارهای صحیح و خصوصیات مكتبی یك ملت به وجود آمده باشد، بر حقوق بین‌الملل مقدم است. طبق نظریه وحدت دو حقوق، كشورها برای هماهنگی با مقررات بین‌الملل از همه ارزش‌های مكتبی خویش باید چشم بپوشند و در داخل كشورشان نیز درصدد اجرای كامل این ارزش‌ها نباشند و این چیزی است كه لااقل از دیدگاه اسلام، نادرستی آن آشكار است. دولت اسلامی نه تنها در چارچوب معیارهای اسلامی می‌تواند مقرراتی وضع كند یا به پیشنهادهایی پاسخ مثبت دهد، حقوق بین‌الملل موظف است كه روشی را برگزیند كه در عین هماهنگی با ارزش‌ها و ایدئولوژی‌های متفاوت ملت‌ها، مشكلات جهانی را حل كند. اسلام پا را از این فراتر گذاشته و دیگران را موظف می‌كند كه از دیدگاهای متعارض با توحید و خداپرستی دست بردارند و به سوی حقوق بین‌الملل الهی گام بردارند: (قُلْ یَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَی كَلَمَهٔ سَوَاء بَیْنَنَا وَبَیْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَیْئاً وَلاَ یَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَاباً مِّن دُونِ اللّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ اشْهَدُواْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ) (آل عمران: ۶۴); بگو ای اهل كتاب به سوی كلمه حقی كه بین ما و شما یكسان است، بیایید و آن كلمه حق، این است كه جز خداوند، كس دیگر را عبادت نكنیم و چیزی را شریك او قرار ندهیم و برخی از ما برخی دیگر را غیر از خدا ارباب و صاحب خود نگیریم، پس اگر آنها از حق روی برگرداندند، شما بگویید كه شهادت می‌دهید كه ما تسلیم امر خداییم. در این آیه شریفه مشاهده می‌كنیم كه خداوند به مؤمنان اجازه نمی‌دهد كه به بهانه همسویی با حقوق بین‌الملل از اصول اسلامی خود دست بردارند. بر این اساس، در تعارض حقوق بین‌الملل با حقوق داخلی كشورها، در صورتی كه حقوق داخلی بر اساس معیارهای صحیح و خصوصیات مكتبی یك ملت به وجود آمده باشد، بر حقوق بین‌الملل مقدم است.

۲) حقوق بشر از منظر اسلام و غرب بین اندیشمندان اسلامی و متفكران غربی در مسئله حقوق بشر، اختلافات مبنایی وجود دارد. یك مورد اساسی و مبنایی به تعریف قانون صحیح و معتبر بر می‌گردد. متفكران غربی قانونی را معتبر می‌دانند كه موافق با خواسته‌های انسان‌ها و در راستای انسان محوری باشد، از این رو، منشاء اعتبار قانون را آراء و خواسته‌های مردم می‌دانند. بررسی اعلامیه‌های جهانی حقوق بشر و میثاقین و... نشان می‌دهد كه اینان، محور تمام تصمیم‌گیری‌ها را امیال نفسانی افراد می‌دانند و در واقع امیال نفسانی مشترك بین غربی‌ها را در قالب قوانین و به نام حقوق بشر جای داده‌اند. اما از دیدگاه اسلام قانونی صحیح و معتبر است كه از سوی خدا و از طریق وحی به دست ما رسیده باشد و مطابق با مصالح واقعی انسان‌ها باشد و از این رو، ارزش قانون به مطابقت با مصالح مادی و معنوی انسان‌ها است. طبق این دیدگاه، بشر تكویناً و تشریعاً بنده خداوند متعال است و برخلاف متفكران غربی كه انسان را در برابر خدا هم آزاد می‌پندارند، بر تسلیم و فرمانبرداری انسان‌ها در برابر خدا تأكید می‌ورزد.

مقدّمه اعلامیه اسلامی حقوق بشر «با در نظر گرفتن عقیده توحید ناب، كه ساختار اسلام بر پایه آن استوار شده است; عقیده‌ای كه بشریت را فراخواند تا جز خدا كسی را پرستش نكرده و شریكی برای او قایل نشوند و احدی را به عنوان خدا به جای الله نگیرند. ... ـ این شریعت، معنویات و ماده را با هم درآمیخت.» در مقدّمه اعلامیه اسلامی حقوق بشر آمده است: «با در نظر گرفتن عقیده توحید ناب، كه ساختار اسلام بر پایه آن استوار شده است; عقیده‌ای كه بشریت را فراخواند تا جز خدا كسی را پرستش نكرده و شریكی برای او قایل نشوند و احدی را به عنوان خدا به جای الله نگیرند. ... ـ این شریعت، معنویات و ماده را با هم درآمیخت.» این قسمت از اعلامیه برگرفته از آیه ۶۴ سوره آل عمران است كه بر اطاعت انسان‌ها از خداوند تأكید نموده و از شرك ورزیدن نهی فرموده است. دعوت انبیا هم بر اساس عبودیت خداوند شكل گرفته است: (وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ)(بقره: ۸۳); و زمانی كه از بنی‌اسرائیل عهد و پیمان گرفتیم كه جز خدا كسی را پرستش نكنند.

از دیدگاه اسلام، واضع قوانین خداوند است و در قرآن كریم در مورد افرادی كه بدون توجه به این نكته، به وضع قوانین می‌پردازند، آمده است: (إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِیلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ یَسْتَكْبِرُونَ) (صافات: ۳۵); اینان این گونه بودند كه تا به آنها گفته می‌شد، خدایی جز خدای یگانه نیست، سرپیچی می‌كردند. پس از آنچه بیان شد، معلوم می‌شود كه اساس تفكر اسلامی در منشأ قانونگذاری و مشروعیت مقررات حقوقی، خداوند متعال و وحی (توحیدمحوری) است و در اندیشه غرب اساس، انسان و خواسته‌های فردی او (انسان‌محوری) است.

جزوه حقوق اجتماعی وسیاسی                                   ارديبهشت 89

تعريف واژه حق :

واژه حق در ادب فارسی به معنی درست ، راست ، ثابت ، سزا و عقل آمده است وقتی گفته می شود سخن حق به معنی راست و درست و مطابقت با حقیقت است در جمله ی حق بود طلب پرداخت می شد به این معنی است که سزاوار و شایسته بود که طلب پرداخت می شد،یا در جمله دادگاه به حق حکم داد یعنی به عدل و داد ، داوری کرد  و دستور داد :

« قُل الحقّّ ولو کانَ علیکَ »

ایزد همه آفاق بدو داد گرچه به حق داد/ نا حق نبود آنچه بود کار خدایی.

حق را بگو گر چه بر علیه تو باشد

کلمه حق در اصل و ریشه در زبان عرب به معنای ثبوت و تحقق است وقتی می گوییم چیزی تحقق دارد یعنی ثبوت دارد از نظر عرفی و اصطلاحی حق معانی متعددی دارد اگر چه در همه آنها ریشه لغوی  یعنی ثبوت حفظ شده است اما نوع ثبوت در هر یک با دیگری متفاوت است همین علّت هم باعث شده است  که معانی مختلفی از حق وجود داشته باشد از جمله :

1)حق در مقابل باطل : سوره مباركه ی حج آیه ی شريفه64 می فرماید :

« ذلک باّن اللّه هو الحق و انّ ما یدعونَ مِن دونهِ هو الباطل »

 و آن به این خاطر است  که تنها خدا حق است و آنچه که غیر از خدا می خوانند آن باطل است.

 2)حق در برابر گمراهی : « فَماذا بعد الحق الا الضلال»سوره  یونس32 پس چیست بعد از حق مگر گمراهی.
 3)حق در مقابل تکلیف : « و فی اموالهم حق لُلسائل و المحروم»زاریات19و در اموال آنها حقی برای مسکین و محروم است.

 4)حق در برابر توهم و خواب و خیال: یکی از انواع حق حقی است که افراد نسبت به یکدیگر دارند و طرف دیگر حق یا حقوق تکالیف است  مثلا بین کار فرما و کارگر رابطه ی حق و تكليف برقرار است كار فرما حق دارد مطابق قرارداد از كارگر كار بخواهد وكارگر حق دارد در مقابل انجام كار دستمزد مطالبه نماید انجام کار از طرف کارگر تکلیف کارگر و حق کار فرماست و پرداخت دستمزد تکلیف کارفرما و حق کارگر است پس حق بدون تکلیف و تکلیف بدون حق معنا ندارد منشا و سرچشمه ی حقوق و تکالیف مرز بندی های اجتماعی است و هر نوعی از روابط بین انسانها نوع خاصی از حقوق را بوجود می آورد بنابراین :

 الف)روابط متقابل افراد جامعه با هم دیگر: حقوقی که از مرز بندی این روابط ناشی ميشود حقوق خصوصي است مانند حقوق مدني حقوق تجاري...

ب)روابط متقابل افراد و دولت متبوع آنها : به حقوقی که از این نوع روابط ناشی می شود حقوق عمومی می گویند.

 ج) روابط متقابل بین دولت ها : این نوع رابطه حقوق عمومی خارجی یا حقوق بین الملل عمومی را بوجود می آورد که بیشتر به حقوق بین الملل معروف است با توجه به این که در برابر هر حقی وظیفه ای وجود دارد حق و تکلیف متقابل (در برابر هم)،لازم و ملزوم یکدیگرند زیرا هر حقی برای کسی وجود دارد . تکلیف و وظیفه ای وجود دارد که دیگران ملزّم به رعایت آن و عدم تعدّی به آن هستند. اگر حق را به این معنا در نظر بگیریم جمع آن حقوق است و حقوق در اصطلاح نام خاص علمی است که از حق انسانها،سازمانها و حکومت ها سخن می گوید و آنها را بررسي و تبيين مينمايد.حدود و ثغور (مرزها) آنها را مشخص می کند و مسائل و موضوعات این علم را علم حقوق می گویند.

معنای فلسفی حق :

 علمای علم منطق قضیه ای را که مطابق با واقع و موافق با نفس الامر باشد حق می نامند. فلاسفه از واژه ی حق گاهی وجود عینی و خارجی را اراده می کنند و گاهی موجود واجبی که قائم بذات است مد نظر دارند.

مفهوم حق در فقه:

 در فقه وقتی از حق سخن گفته می شود،نوعی از سلطه وسلطنت در آن نهفته است.
 « الحَقُّ سلطنتٌه فعلیة لا یُعقَلُ طرفیها بشخصٍ واحدٍ»

حق سلطنت فعلیه ای است که با فرض یک طرف قابل تصور نیست،بلکه باید دو طرفه باشد یک طرف صاحب حق که از آن بهره مند می شود و دیگر طرف آنکه حق بر ذمه ی (گردن) اوست و ادای آن را عهده دار است .

تقسیمات مختلف از حقوق:

1-              حق تکوینی و تشریعی :

وقتی در مسائل و معارف دینی از حق سخن گفته می شود دو معنا از آن قابل تصوراست معنایی که به نظام تکوین و امور تکوینی عالم مربوط می شود و معنایی که به امور ارزشی و اعتباری مربوط است .

« خَلَقَ السماواه و الارضَ بالحق »   تعاون/ آیه ی 3

« ولا تلسبوا الحقَ و انتم تکتمونَ الحقَ »  بقره/ آیه ی 42

 مراد در آیات فوق حق تکوینی است

« و فی اموالهم حق للسائل و المحروم »حق تشریعی است.

2-              حق به اعتبار مستحِق (صاحب حق):  

حق به این اعتبار دو قسم است گاهی صاحب حق مقوّم است و حق متقوّم به او ( وابسته شده و ناشی شده از او) و هرگز از او جدا نخواهد شد و گاهی صاحب حق مستحق حق است فرق این دو در آن است که در  قسم اول حق قابل نقل و انتقال  نیست  ولی در قسم دوم که شخص مورد حق است حق قابل انفکاک است مانند تملک اموال که صاحب حق می تواند آن را انتقال دهد امّا در مورد مضاجعه (حق همسری) که قابل نقل و انتقال نیست .

3-              حق طبیعی (فطری) و وضعی ( اعتباری ):

بخشی از حقوق انسان که از جهت انسان بودن آن را داراست  و این حق را خالق در ابتدای تولد به او داده مانند حق حیات و حق آزادی  اما گاهی گفته می شود حق طبیعی حقی است که طبیعت به او داده است و این گفته غلط است  زیرا فاقد شی نمی تواند معطي شی باشد اما حق وضعی عبارت است از حقی که شا لوده ی (پایه ی) آن قرار دادهای اجتماعی یعنی قوانینی که برای بهبود اوضاع مدنی ، سیاسی، اجتماعی و غیره وضع شده است و حفظ و رعایت حقوق شهروندی یا قومی و قبیله ای قرار داد می گردد .

4-              حقوق قانونی و اخلاقی:

برخی امتیازات و حقوق در جامعه وجود دارد که حفظ و عدم تعدی ازآنها لازم است و ترک آن موجب هرج و مرج و گسستن نظم عمومی است مانند رعایت امانت ، پرهیز ازخیانت ، پرهیز از رشوه خواری که برای آنها نیاز به قانون است و در صورت عدم پشتوانه ی قانونی امنیتِ اجتماعی درمعرض خطر قرار می گیرد این امور را  حقوق قانونی  می گویند اما ، ترک حقوق اخلاقی وجدان عمومی را جریحه دار می کند مانند عدم احترام به بزرگتر تفاوت حقوق اخلاقی  و قانونی در پشتوانه ی قانونی داشتن است. حقوق بالفعل و بالقوه:

حق از لحاظ لزوم استیفا و عدم لزوم استیفا به دو قسم بالفعل و بالقوه تقسیم می شود بالفعل حقی را گویند که واجب الاستیفا است و بالقوه حقی است که واجب الاستیفا نیست . حق واجب الاستیفا حقی است که گرفتن آن واجب است مانند اعمال ولایت و جکومت برای امام معصوم و در صورت بیت امت با او و آمادگی آنان برای وفای به عهد. امّا قبل ازآن احیا و استیفای آن حق برای او به حد وجوب نرسیده است .

خطبه سوم نهج البلاغه : اگر حضور حاضران (بیعت کنندگان ) نبود و یاری کنندگان حجت را بر من تمام نمی کردند و نیزخداوند ازعلما عهد و پیمان نمی گرفت که برسیری ظالمان و گرسنگی مظلومان سکوت نكنند. افسار خلافت را برپشت آن انداخته و آن را رها می ساختم و پایان خلافت را با کاسه ی نخستین آن سیراب می کردم .

بنابراین قبل ازحضور مردم در صحنه ی اجتماع و حمایت آنان از ولی خود استیفا ء آن واجب نیست

5-              حق الله و حق الناس:

همه ی الزام های شرعی اعم از امر و نهی شارع را حق الله می نامند این حق می تواند
جنبه ی عبادی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و مانند آن را داشته باشد مثل نماز، روزه، حق، خمس، زکات و همچنین همه ی مقرراتی که مصالح و منافع خصوصی و یا عمومی راتامين كند مصداق حق الناس است.
علمای علم اصول حق را به حق خدا و بنده تقسیم کرده اند حق خدا آنست که اگر بنده آن را اسقاط کند ساقط نمی شود مثن نماز ، روزه ، ... 

-                     حق بنده حقی است که به اسقاط او ساقط میشود مثل قصاص می گویند.

-                      حق الله حقی است که نفع عمومی در آن مراعات شده است و به فرد یا شخصی اختصاص نیافته است مانند حرمت کار های قبیح .

-                     و منظور از حق بنده حقی است که مصلحت و منفعت شخص در آن باشد حرمت مال غیر حق بنده که بااباحه مالک مباح نمی گردد مثال حرمت زنان که با اباحه ی زوج مباح نمی شود و حقوقی مثل نماز، روزه، ... برای بدست آوردن کمال، ثواب و رفع کفران و عقاب تشریع شده که منفعت عمومی است بر خلاف حرمت مال غیر.

6-                « من لَه الحق و من الیهِ الحق  »  حق از آن جهت که طرفینی است به دو قسم تقسیم شده است کسی که حق برای او قرار داده شده است و او مورد حق می باشد و کسی که وظیفه ای دارد .

7-              حقوق فطری و طبیعی:

مجموعه قواعدی است که ازابتدای آفرینش انسان و جامعه به وجود آمده و به موجب آن وظایف و اختیارات افراد معین میگردد مانند آزادی فردی و مساوات در برابر قانون حق تملک اموال منقول و غیر منقول، آزادی عقاید مذهبی و سیاسی، آزادی بیان و...به عقیده ی طرفداران حقوق طبیعی این دسته ازحقوق چون ازطرف خود طبیعت مقدّر گردیده است و سنت آفرینش هم دائمی و خلل نا پذیر است لذا در تمام زمانها و در تمام انسان ها نافذ و ساری و لازم الاجرااست و موافق با مصالح و منافع نوع بشر می باشد و نمی شود این حقوق را از انسان سلب و یا نقصان و کاهش در آن ایجاد کرد .

نظریه ی حقوق طبیعی ابتدا توسط فلاسفه یونان مانند سقراط، افلاطون و ارسطو ابراز شد بعدا حقوقدانان رم مانند سیسرون و فلورانتن به انتشار آن پرداختند ، در قرن 17 و 18 دانشمندانی مانند کانت، ولتر، ژان ژاک رسو ، لایب نیتس ،مونتسكيو آن را احیا کردند.

حقوق موضوعه (وضع شده) مجموعه قواعدی است که از طرف خود افراد بشر وضع می شود مانند بسیاری از حقوق اداری  ، مدنی و جزائی ، حقوق بازرگانی و بین المللی ، حقوق موضوعه مطابق اوضاع و احوال زمانی و خصوصیات مکانی مقرر می گردد با توجه به اینکه شرایط و خصوصیات زمانی  و مکانی ثابت و یکسان نیست لذا حقوق موضوعه هم فقط با بقای شرایط و خصوصیات مذکور قابل دوام و اجرا می باشد حقوق موضوعه بر خلاف طبیعی نه دائمی است و نه عمومی و قوانین  آن فقط  درباره ی ملّت معینی قابل اجراست .

تلازم بین حق و تکلیف:

حق و تکلیف دو نوع تلازم دارند اول اینکه جعل حق برای یک نفر زمانی معنا دارد که دیگران ملزم و مکلف به رعایت آن باشند در غیر این صورت جعل آن حق لغو و بیهوده است مثلا زمانی که می گوییم انسان حق حیات دارند که انسانهای دیگر ملزم باشند این حق او را محترم شمرده و در آن خللی ایجاد نکنند ویا در حقی که زن نسبت به شوهر خود دارد  وقتی فایده دارد که شوهر مکلف باشد. این حق را مراعات کند دوم اینکه در قبال اثبات هر حقی برای افراد در امور اجتماعی تکلیفی هم برای همان فرد اثبات می شود یعنی شخص در مقابل همان انتفاعی که از جامعه می برد باید وظیفه ای هم بپذیرد. مثلا اگر از بهداشت برخوردار است در مقابل تکلیف دارد که به جامعه خدمت نماید به عبارت دیگر اثبات حق در جامعه یک طرفه نیست بلکه اگر امتیازاتی به افراد داده می شود به ازای آن الزاماتی نیز برای او در نظر گرفته می شود .

 امام علی (ع) می فرمایند: حقی بر کسی نیست مگر اینکه بر عهده اش هم حقی است و به عهده ی کسی حقی نیست مگر اینکه به او هم و به نفع او هم هست یعنی حق و تکلیف از یکدیگر جدا نیستند اگر کسی حقی دارد  تکلیفی دارد که همراه اوست .

پیامبر اسلام می فرمایند :«  ملعونٌ من القی کله علی الناس »   

ملعون کسی که کارهایش را بر گردن دیگران بیاندازد ملعون است

 تکلیف:

در زبان اهل لغت تکلیف از ریشه ی کلّف  به معنای امر کردن به چیزی است که انجام آن دشوار است در اصطلاح فرهنگ دین تکلیف به فرمان الهی اطلاق می شود .

مرحوم لاهيجي در کتاب گوهر مراد می فرمایند :  که تکلیف خطاب الهی را گویند که متعلق  به افعال بندگان است ازجهت اتصاف به حسن و قبح برسبیل اقتضا یا بر سبیل تخییر و مراد ازاقتضا خواستن است و طلب یا متعلق به فعل یا ترک و تخییر تسویه است میان ترک و فعل بر همین اساس او امر الهی را در مورد افعال انسان به اقسامی تقسیم کرده اند  وجوب ، حرمت ، ندب (مستحب)، کراهت ، اباهت (مباح) این احکام ازاقسام حسن و قبح است گاهی حسن و قبح عقلی است که متصف به عقل است یعنی عقل را تشخیص می دهد و گاهی نقلی است یعنی متصف به ستون دینی است پس هرتکلیفی از تکالیف بندگان هم عقلی است هم نقلی که هر دو از منابع شریعت اند.

منشا و خواستگاه حق و تکلیف:

در بیان مبانی و تکالیف باید به آرا و دیدگاه های گوناگون توجه داشت چرا که ادیان و مذاهب بر اساس مبانی (فکری) خویش نظر ها و دید گاه های مختلفی را ارائه کرده اند منبع حقوق از نظر ادیان الهی امر واحدی است اما مکاتب غیر الهی هر کدام نظرخاصی را مطرح کرده اند .

برخی مکاتب بشری نیاز به حاجت انسان را منشا حقوق می دانند برخی دیگر اراده، قدرت، و یا قانون را منشا حقوق می دانند در شناسائی منبع حقوق مواردی قابل توجه است که عبارتند:

1-                منظور ازمنشا حق نقطه ی شروع حقوق فردی و اجتماعی یا مقام قانون گذاری یعنی واضع تکلیف و حقوق است و هدف این است که چه کسی و حه مقامی قادر به وضع قوانین حقوقی است اعم ازفردی و اجتماعی .

2-        موضوع حقوق بشر و شناسائی منبع، محتوا و آثار آن جزعلوم انسانی است و مفهوم حق اعتباری محض نیست و بدون اعتماد به واقعیت خارجی تحقق پیدا نمی کند .

3-                حقوق انسان در ادیان الهی به ویژه در اسلام ازمهمترین مباحث است.

4-                منابع ، مبانی و فروع با یکدیگر متناوتند  فروع برگرفته از مبانی و مبانی بر گرفته ازمنابع

منبع هستی شناسی حق و تکلیف:

منبع گاهی مربوط به هستی شناسی می شود و گاهی مربوط به  معرفت.

در هستی شناسی سخن از ایجاد و تکوین و پدید آمدن پدیده هاست مثلا دین ازکجا پدید آمده و تکوین آن به دست چه کسی است و چه کسی لایق تصویب و تدوین قوانین بوده و چه کسی باید قوانین دینی را وضع کند این موارد جزقلمرو هستی شناسی است وقتی در هستی شناسی روشن شد که منشا پیدایش دین قانون و حق و تکلیف است در معرفت شناسی بیان می شود که دلیل و علت آن چه بوده است

در اسلام حق و تکلیف شعبه ای ازاصل دین و قانون است و منبع معرفتی حق و تکلیف دو چیزاست عقل و نقل  کتاب و سنت دلیل نقل اند و هر یک حجیّت خاص خود را دارند  عقل در حوزه ی اهل توحید معنایی واحد در میان موحدان دارد ولی نزد ملهدان مغالطه هم عقل محسوب می شود.

 امام صادق (ع) در مورد معاویه تعبیر شیطنت را بکار برده اند شخصی از امام پرسید عقل چیست فرمودند:

 « ما عبدَ بِه الرحمن و اکتُسِبَ به الجنان »

آنچه که به وسیله ی آن خداوند را عبادت می کنند و به وسیله ی آن بهشت را بدست می آورند باز پرسیده شد که آنچه معاویه می کرد آن چه بود.

فرمود:تلك النكرا،تلك الشيطنه و هي شبيهه بالعقل و ليس بالعقل

 منشا حقوق ازدیدگاه  متفکران غربی:

از نظر متفکران غربی منشا حقوق همان قرار داد های اجتماعی است معتقدند شکل گیری جوامع بشری بر اساس قرار داد های اجتماعی بوده و حقوق انسانها بر اساس همین قواعد تامین می شود تردیدی نیست که حقوق بشر باید از این قرار داد های احتماعی سر چشمه بگیرد حقوق بدون جامعه تحقق نخواهد داشت وقتی جامعه شکل گیرد حقوق ازقوانین اجتماعی اخذ می شود منظور ازقوانین اجتماعی مجموعه مقرراتی است که حاکمان یا قوای مقننه آن را تنظیم کرده باشد.

 توماس هابز می گوید همه ی حقوق از حاکم سر چشمه می گیرد  وهیچ  حقوق طبیعی یا الهی وجود ندارد . وضع طبیعی انسان، وضع جنگ است که آدمیان بی خردانه رفتارمی کنند و برای آنان جهت کنترل حاکم مطلقی لازم است)اگرانسان تنها یک بعد وجودی داشت و آن هم بعد مادی بود این نظریه شاید می توانست درست باشد اما انسان یک بعد روحانی و غیر مادی هم دارد که طرفداران این نظریه آن را فراموش کرده اند همه عقاید اخلاق و احکام و حقوق او سازنده ی هویت تکاملی است تمام قوانین او باید بر اصول اولی آفرینش وی تکیه کند وبه مرجع نهایی او بعد ازمرگ مراجعه کند .

منشا حقوق ازمنکران  وحی:

برخی منکرین وحی معتقدند تنها عقل انسان برای هدایت و سعادت او کافی است و نیازی به وحی نمی باشد عقل انسان پاسخگوی همه ی نیازهای انسانی است برخی مکاتب جدید در غرب هم این اندیشه را تبلیغ میکنند و کامل ترین نظام حقوقی را اعلامیه جهانی حقوق بشر می دانند که متضامن سعادت بشری است می گویند نیازی به بعثت انبیا نبوده چون اگر ره آورد انبیا موافق عقل باشد انسان نیازی به آن ندارد و فایده ای به گرایش به وحی وجود ندارد و اگر مخالف عقل باشد پذیرش آن سود مند نخواهد بود ، افراطیون حسن و قبح عقلی مانند : گروسیوس در کتاب حقوق جنگ و صلح دکارت فرانسوی و دیگران به عقل بسیار بها داده اند و حقوق طبیعی را محصول عقل می دانند .

پاسخ اسلام: اگر چه درک عمیق عقل می تواند منشا معرفت حقوق به شمار آید ولی صلاحیت کامل در این امر را ندارند زیرا قلمرو ادراک عقل در مقابل وحی محدود است و شعاع وحی بسی وسیع تر از آن است بسیاری از مصالحی که وحی تبیین می کند عقل از فهم آن عاجزاست اسا س وحی و بیان نبوت بر تامین منافع انسانی استوار است انبیا برای تامین حقوق و تبیین تکالیف بشر ازطریق وحی آمده اند.

منشا حق ازدید گاه آرمان گرایان :

آرمان گرایان منبع حق فردی و اجتماعی افراد را اراده ی الهی یا عقول بشری میدانند ایشان به قوانین حقوقی که نشات گرفته از قدرت حاکمه یا هر ناحیه ی دیگر باشد بی اعتنا هستند و به حقوق اجتماعی مدون ازطرف دولت ارزشی قائل نیستند حقوق انسانها را محدود به حقوق فطری و طبیعی می دانند و معتقدند سایر قوانین موضوعه باید مظهر حق طبیعی باشد .

منشا حق در تفکر واقع گرایان :

اینان توجهی به حقوق فطری و طبیعی ندارند بلکه به نظم بخشی حقوق اجتماعی در روابط مدنی افراد معتقدند تفکر ایشان غالبا در راستای واقعیت های اجتماعی خلاصه می شود به خواسته ی مردم بیش از اراده ی الهی توجه ندارند لذا خواسته ی مردم و قدرت حاکم ازدیدگاه آنها منشا حق است .

منشا حقوق و تکالیف در اسلام:

مانند احکام و قوانین مستند به وحی و نبوت است زیرا

1-              انسان موجودی است که همه ی هستی اش منحصر به تولد و مرگ نیست

2-              حیات واقعی انسان پس ازانتقال به آخرت  « وَ لَلاخره خیر لک من الاولی»

« ما هذهِ الحیوة الدنیا الّا لهو و لعب و انَّ الدار الاخرةَ لهی الحیوان »

3-              انسان در ردیف سایر موجودات مادی نیست بلکه ازجمیع جهات ممتاز است

« انی جاعلٌ فی الارض خلیفه »

4-              عناصر محوری وجود انسان ترکیبی از جسم و روح است جسم او ازعالم طبیعت و روح او ازعالم اراده است بخشی ازحقوق طبیعی و بخشی فرا طبیعی است  . مربوطبه بعد معنوی اوست .

5-              خداوند همه ی نظام هستی را در راستای هدف خلقت انسان آفریده است .

6-              غایت خلقت انسان وصول به کمال دنیا و رستگاری آخرت است و تنها طریق کمال و فلاح عبودیت خداوند است.

7-              هرچند کمال واقعی انسان تحصیل رضایت الهی است ولی این به معنای مذمت دنیا و زمین وآسمان نیست چون دنیا در اسلام نردبان ترقی و مهد کمال است. و محل بدست آوردن مقامات عالیه و محل عبور فرشتگان است.

آنچه مذموم است حب و دلبستگی و تعلق خاطر به مال و مکنت و مقام دنیاست که موجب فراموشی خدا و آخرت است.(هر آنچه را که نباید دلبستگی نشاید)

8-              در جنبه معرفتی قلمرو عقل فراتر از تست و تجربه است اما همه علوم محدوذد به عقل نیست و بسیاری ازعلوم عالیه توسط وحی کسب میشود.

9-   عقل برهانی از ادله شرع محسوب میشود. نه عقل وهم آلود و خیال زده. اراده و علم ازلی خداوند که منشا پیدایش دین و تکمیل شدن قوانین اعتقادی ، اخلاقی و حقوقی است به وسیله عقل برهانی و نقل معتبر کشف میشود و به این دلیل باید عقل از آفت وهم و خیال آزاد باشد. همچنین دلیل معتبر نقلی در کنار عقل باشد. با توجه به این دلایل حدود  حقوق و تکالیف باید براساس سعه وجودی انسان باشد و بر ابعاد وجودی انسان هیچ کس جز صانع او احاطه کامل ندارد پس  تعیین کننده واقعی حقوق و تکالیف انسان باید محیط بر او وعالم به نیازهای او باشد و حق باید از چنین قدرتی سر چشمه بگیرد. و گرنه هر مبدا دیگری غیر از این چون دارای نقص وجودی است نمی تواند منشا واقعی حق و حقوق انسان باشد.

10-  برخی ازاصول وکلیات حقوقی انسان در اسلام

الف) حقوق اساسی مانند :

1-   حق حیات  ، آزادی، حق تدین ، حق عدم رقیت (زندانی نبودن)

2-    حق آزادی : مراد از آزادی، آزادی مطلق نیست که شخص هر آنچه بخواهد انجام دهد آزادی اراده و عمل بر اساس خواهش های نفسانی بندگی هوا و هوس و بی بند و باری را به دنبال خواهد داشت.

3-      موارد قابل تامل پیرامون آزادی

الف) وسعت یا محدودیت حق مرحون درجه وجودی صاحب حق است.

ب) انسان هر چند دارای ابعاد وسیع وجودی است اما محدود و مقید است.

ج) همه حقوق از جمله حق حریت محدود است.

د) محدود کردن حق آزادی به اموری است .

ذ) تنها مبدا صلاحیت دار برای محدود کردن حقوق تفسیر و تعیین مرز عدالت خداوند است.

ه) حق تدین: زندگی بدون دین ورزی حیات ایستا و راکدی است. دکتر عدنان خطیب و محمد زحیری و امیر عبدالعزیز در کتاب حقوق انسان در اسلام دین را جز ضروریات حیات انسان می دانند و آن را اساسی ترین حق به شمار می آورند.پذیرش دین اوری فطرت است. سوره رم آیه 30

آزادی فکر و وجدان:

 آزادی فکر و وجدان طبیعی ترین واصیل ترین حق برای افراد است زیرا اقسام دیگرآزادی قابل سلب است اما آزادی فکر این قابلیت را سلب کرد.

افکار و ادراکات هر فردی معلول سلسله عوامل خاصی است که هرگاه آن عوامل موجود شود افکار و ادراکات هم به دنبال آن پدید می آیند. بنابراین هر کس حق دارد درباره هر موضوعی که بخواهد فکرکند بدون آنکه کسی حق داشته باشد افکار او را کنترل نماید وعواملی پدید آورد كه منجر به اختناق فکری و مانع رشد فکری و ادراکات صحیح گردد. عواملی که در تضییع حق طبیعی فکر کردن اثر زیادی دارد و اختناق در جامعه به وجود می آورد.  عبارتند از:

1-                پوشش برای بی اطلاع نگه داشتن مردم

2-                سانسور افکار و عقاید

3-                تقویت روح تقلید کورکورانه و خرافه پرستی و عوام گرایی در جامعه

4-                پیروی از غرایض و امیال

5-                واقعیت جلوه دادن کارهای نادرست و بر عکس

6-                كنترل و محدود كردن و چاپ كتب ونشريات

ممکن است پدر هم تجارت خانه و هم خانه و ملک مزروعی داشته باشد ولی نظر به اینکه قبلا فرزندان خود را استعداد یابی کرده به یکی امکان تجاری می دهد و به دیگری وسایل کشاورزی یعنی آنچه که به فرزندان می دهد با توجه به استعدادهای آنها و توانایی ایشان می باشد که ممکن است این امکانات مشابه هم نباشند اما ارزش مساوی داشته باشد. پس می توان نتيجه گرفت که تفاوت میان زن و مرد بسته به اموری است از جمله

1- جایگاه زن در آفرینش

 2- تفاوت های طبیعی در آفرینش زن و مرد

3-فلسفه نا همانندی حقوق و وظایف زن و مرد باشد.

حق تعالی زن در پرتو احکام الهی  

حق تعلیم و تربیت، حقوق فرزندان، حقوق والدین

«  اموال و فرزندان زینت زندگی دنیا هستند  »

=================================================

  حقوق شهروندی در اسلام

برای تداوم حیات انسان در زمین، و حفظ روابط اجتماعی و سیاسی انسانها، شناخت حقوق و رعایت آن ضروری است. بدون رعایت حقوق همدیگر زندگی تبدیل به جهنمی می‌گردد که بشریت در لابه‌لای شعله‌هایش می‌سوزد. مجموعه‌ای از حقوق محوری شهروند از دیدگاه اسلام به صورت مختصر عبارت است از:

 1- حق حیات:

 اولین حقوق شهروندی که در اسلام مطرح و حائز اهمیت است حق حیات می‌باشد، چون تمام حقوق، به حیات انسان تعلق دارد. یعنی جان و حیات انسان محترم و کسی حق تعرض و تعدی به آن ندارد. و در باور و عقیده اسلامی، انسان تا حدی محترم و ارزشمند است، فلسفه وجود هستی بخاطر انسان است.

«هُوَالذی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی‌الأَرضِ جَمِیعَاً». سوره‌بقره/29

«خدا آن کسی است که همه موجودات و پدیده‌های روی زمین را برای شما آفریده...».

 این مخلوق با کرامت، حق حیات از مسلم‌ترین حقوق اوست، و سلب حق حیات از او جایز نیست؛ مگر در مواردی که قانون اسلام تشخیص بدهد آن هم در محکمه‌ای که بر اساس عدالت حکم صادر گردد. سلب حق حیات یک فرد بدون جرم (قصاص، فساد) همانند قتل تمام بشریت است. یعنی مرگ شخصی در جامعه انسانی مرگ همه است؛ و حیات فردی همانند زنده کردن و حیات بخشیدن به جامعه است.

 «مَنْ قَتَلَ نَفْسَاً بِغَیرِ نَفْس أَوْ فَسَادَاً فِی‌الأَرْض فَکَأَنَما قَتَلَ‌الناسَ جَمِیعَاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکأَنَما أَحْیا‌الناس جَمِیعَاً». سوره مائده/32.

 «از این رو بر فرزندان اسرائیل مقرر نمودیم که هر کس، کسی را جز به قصاص و قتل، یا کیفر فسادی در زمین بکشد، چنان است که گویی همه‌ی مردم را کشته باشد، و هر کس، کسی را زنده بدارد، چنان است که همه مردم را زندگی داده باشد».

 و با ملاحظه مقاصد شریعت، به عمق و فلسفه حقوق شهروند و بشریت، بیشتر و بهتر متوجه می‌شویم؛ که شارع مقدس چه هدفی را تعقیب می‌کند. از دیدگاه امام غزالی، و استادش اما‌م‌الحرمین و سایر علمای اصولی، مقاصد شریعت بر پنج اصل اساسی است. که مجموع حقوق شهروندی و حقوق بشر صادره از اعلامیه حقوق بشر، در راستای حفظ موارد پنج‌گانه است. و نادیده گرفتن حقوق انسانی و نقض حقوق، تعدی به یکی از این حقوق است و حقوق آنها عبارتند از:

1- حفظ دین 2- حفظ جان 3- حفظ عقل 4- حفظ نسل 5- حفظ مال، ملاحظه می‌کنیم که بعد از حفظ دین، به عنوان منشور زندگی حیات دنیای انسان؛ حفظ جان مطرح است و قصد شارع مقدس، حفظ جان انسانها است. و تمام حقوق، قوانین و مقررات دینی و غیر دینی همگی برای حفاظت از موارد چهارگانه فوق است.

 در نظام اسلامی، شخص (شهروند) موجودی است که دارای حق و تکلیف است، به عبارت دیگر دو عنصر تشکیل‌دهنده شخصیت انسان«حق و تکلیف» است. یعنی نظام اسلامی به همان اندازه از نظر دینی، سیاسی و اجتماعی تکالیفی را بر عهده انسان نهاده است، در مقابل آن مجموعه تعهداتی بنام «حقوق» در مقابل او برعهده دارد که اولین آن حق «حیات» است.

حقوق حیات جنین:

در نظام اسلامی، علاوه بر محترم بودن حق حیات، ‌حق قبل از حیات دوران جنین هم محترم است. و پاسداری از آن بر عهده حقوق اسلامی است، به همین خاطر سقط جنین جرم محسوب می‌شود و حتی اموال و دارایی جنین هم مورد حمایت و پاسداری حقوق اسلامی است. تا در دوران جنینی و دوران کودکی، به سرمایه، ملک و ثروت او آسیبی وارد نشود که همان اصول چهارگانه مقاصد شریعت است. به همین خاطر است که ارث، وصیت، به جنین تعلق می‌گیرد و این بیانگر رعایت حقوق مادی او قبل از تولد، می‌باشد.

2- حقوق اجتماعی شهروند در اسلام:

بعد از حق حیات، صاحب‌نظران مسائل حقوقی، و حقوق بشر، مجموعه‌ی حقوق انسان‌ها را در سه دسته تقسیم‌بندی می‌کنند که نظر دو نفر از صاحب‌نظران را نقل می‌کنیم: محمد مجتهد شبستری اصول و مواد و اعلامیه حقوق بشر را در سه اصل کلی دسته‌بندی نموده است:

1- آزادی فکر، عقیده، بیان و اندیشه.

2- مساودت همه انسان‌ها در حقوق و تکالیف.

3- مشارکت همه انسان‌ها در ساختن زندگی اجتماعی.

دکتر عبدالکریم زیدان فقیه و حقوق دان، حقوق افراد در حکومت اسلامی به دو دسته تقسیم بندی می‌کند:

الف - حقوق سیاسی:

حقوق سیاسی از نظر حقوق دانان عبارتست از؛ حقوقی که شخص به اعتبار اینکه عضوی از یک مجموعه سیاسی است بدست می‌آورد. مانند حق انتخاب کردن،

- کاندید شدن و بر عهده گرفتن وظایف عمومی و مسئولیت اجتماعی،

- حق نظارت؛ حق نظارت از حقوق موکل بر وکیل است.

- حق مشورت؛ که در واقع دنباله حق اُمت در انتخاب رئیس حکومت است.

- حق عزل و برکناری رئیس دولت؛ مردم در جایگاه موکِّل و رئیس دولت در جایگاه وکیل، رابطه بین آنان.

ب - حقوق عمومی:

حقوق عمومی به حقوقی گفته می‌شود که برای انسان به اعتبار اینکه فردی از جامعه است تعلق می‌گیرد، و نمی‌تواند از آن بی‌نیاز باشد و برای حراست از جان، مال و آزادی انسان وضع شده‌ است.

3- آزادی عقیده :

شاید یکی از حقوق شهروندان در نظام اسلامی بیشتر مورد توجه قرار گیرد،موضوع آزادی عقیده است. عقیده در اسلام آزاد است و کسی را به جرم عقیده نباید مورد آزار و اذیت قرار داد. و از نظر اسلام اکراهی در پذیرش عقیده نیست، دعوت به سوی اسلام به معنی اجبار به پذیرش اسلام نیست، اصولاً فراخوان و دعوت امری است طبیعی و هر فکر و اندیشه چنین حقی را دارا می‌باشد.

و از بیان روش دعوت اسلامی برمی‌آید که هیچ جبر و اکراهی در پذیرش نیست و عدم پذیرش هم تهدیدی متوجه فرد دعوت شونده نمی‌باشد.

«ادع الی سبیل ربِّکَ بالحکمة والموعظة‌ الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن» نحل/120.

«(ای پیغمبر) مردمان را با سخنان استوار و بجا و اندرزهای نیکو و زیبا به راه پروردگارت فراخوان، و با ایشان به شیوه هر چه نیکوتر و بهتر گفتگو کن...».

چون در کار دین، و پذیرش دین اکراه و اجباری نیست. انتخاب و پذیرش و عدم پذیرش بیانگر آزادی در اسلام است.

«لا اکراه فی‌الدین قد تبین‌الرشد من‌الغی» بقره/256.

«در کار دین اکراه روا نیست، چرا که راه از بیراهه به روشنی آشکار شده است».

4- آزادی بیان:

در مورد آزادی بیان،‌ نظام اسلامی برای ابراز اندیشه و بیان؛ حق ویژه‌ای قائل است. خالق انسان همزمان با خلقت انسان یکی از نعمتهای مورد توجه بعد از خلقت انسان را نام ببرید و آن هم « بیان» است. «الرحمن* علم ‌القرآن* خلق ‌الإنسان* علمه‌ البیان».

«خداوند مهربان، قرآن را یاد داد، انسان را آفرید* به او بیان آموخت».

بیان، سخن گفتن برای ابراز و اظهار مافی‌الضمیر و آنچه در دل دارد. موضوع بیان موضوعی صوری و نمایشی نیست؛ بلکه خداوند تمام نعمتهای وجودی را به انسان بخشیده تا در حد اعلا و در مسیر صحیح، از آنها به نفع خودش و جامعه بهره گیرد.

و برای اینکه آموزش قرآن را مقدم آورده است؛ قرآن نعمت اصلی است و انسان در سایه آن از نعمتهای الهی بهره درست و صحیح می‌برد. و بیان و اندیشه اگر در سایه قرآن باشد،‌ برای انسان مفید است. بیان اندیشه‌ را آزاد گذاشته است، و شنیدن اندیشه دیگران و انتخاب صحیح را هم آزاد گذاشته و انسان را مختار کرده است. چون در نظام اسلامی فضای گفتگو آزاد است؛ اما به شرطی که بر اساس «حکمت و موعظه حسنه» باشد و حدود و مرز دیگران،اندیشه و عقیده دیگران را مورد تجاوز و تعدی قرار نگیرد. نص صریح قرآن آزادی بیان و گفت‌وگو را مشخص و معلوم نموده است.

«فبشر عباد، الذین یستمعون ‌القول فیتبعون احسنه، اولئک‌ الذین هداهم ‌الله و اولئک هم‌ أولوا الألباب». سوره زمر/18.

«مژده بده به بندگانم، آن کسانی که به همه سخنان گوش فرا می‌دهند، و از نیکوترین و زیباترین آنها پیروی می‌کنند. آنان کسانیند که خدا هدایت‌شان بخشیده است و ایشان واقعاً خردمندند».

در این آیه چند نکته اساسی به چشم می‌خورد:

1- آزادی بیان برای تمام بندگان خدا، چون در آیه کلمه «قول» مراد هرگونه سخن و گفتاری است.

2- گفتار و‌آزادی بیان و اندیشه یک طرفه نیست، فرد مسلمان هم اظهار‌نظر می‌کند، و هم به نظر دیگران گوش می‌دهد؛ و آثار دیگران را مطالعه می‌کند سپس قول احسن را برمی‌گزید اسلام حجر فرهنگی و فکری را برداشته، و انسان را به اظهار نظر و پذیرش نظر احسن دیگران تشویق می‌کند.

3- عباد هدایت یافته و فرزانه، کسانی هستند که برای آراء و نظرات و اندیشه و قول دیگران گوش فرا می‌دهند. و در صورت برتری قول‌ و نظر او بر قول خویش، آن را بپذیرد. این نهایت آزادی بیان و اندیشه در اسلام است، و تمام انسانها را شامل می‌شود به شرط اینکه حقوق و حدود دیگران را رعایت نمایند.

عدالت پشتوانه حقوق اجتماعی در اسلام:

محور دعوت آسمانی، و سلسله دعوت انبیاء(ع) بر اساس عدالت برای جامعه انسانی است. در دعوت انبیاء نقاط مشترک به چشم می‌خورد که بعد از دعوت به سوی خدای یگانه،ودوری از طاغوت در ناحیه عقیده، در ناحیه اجتماعی (عدالت اجتماعی) است. عدالت بر اساس تعریف آن دادگری، عدالتی که همه افراد جامعه از آن برخوردار باشند. « لقد أرسلنا رسلنا بالبینت و أنزلنا معهم‌الکتب والمیزان لیقوم‌الناس بالقسط...». حدید/25.

«ما پیغمبران خود را همراه با دلائل متقن، و معجزات روشن( به میان مردم) روانه کردیم و با آنان کتاب‌های (آسمانی و قوانینی) و موازین (شناسایی حق و عدالت) نازل کردیم تا مردمان (برابر آن در میان خود) دادگرانه رفتار کنند».

برای بهره‌مندی تمام انسان‌ها و رعایت حقوق شهروندان، آیه مبارکه تصریح به کلمه «ناس» فرمود، و عدالت حقی است سرلوحه دعوت تمام پیامبران، ایجاد عدالت برای بشریت بدون در نظر گرفتن رنگ، نژاد، فقیر،‌غنی، مؤمن و غیر مؤمن... و در سایه عدالت، تمام حقوق شهروندی محقق می‌شود. چون عدالت جوهری است که تمام امور و جریانات حاکم بر نظام زندگی انسان را تنظیم می‌کند. به قول دکتر محمدعماره: تمدن اسلامی حقوق بشر را در گذشته دور نه تنها مجرد حقوق بشر، بلکه به عنوان فرایض الهی و تکالیف و واجبات شرعی انسان شناخته و انجام داده است. به گونه‌ای که برای انسان [مسلمان] روا نیست تا از آن چشم بپوشد یا در آن زیاده‌روی و یا کوتاهی کند... بلکه محافظت از جان، عقل، دین، ناموس، مال، وطن، علم،‌عدالت، برابری، آزادی و مشارکت انسانها در امور عمومی از راه مشورت، و امر به معروف و نهی از منکر،‌تنها مجرد حقوق بشر نیست؛ هر گاه خواست آن را انجام دهد و هر گاه خواست از آن چشم بپوشد؛ و تنها حکم یک اعلامیه و بیانیه را ندارد. بلکه همه اینها از فرایض الهی و تکلیف شرعی و ضرورت‌های واجب به شمار می‌آیند، و کسانی که مسؤولیت انجام آنها را بر عهده دارند در صورت تخلف و کوتاهی مؤاخذه و مجازات می‌شوند.

حقوق شهروندان غیر مسلمان:

بر اساس نص صریح، اکراه و اجبار در پذیرش دین نیست این بیانگر آزادی در پذیرش عقیده اندیشه است. و در راستای آن طبق آیه 20 سوره حدید عدالت اجتماعی همانند سایر شهروندان مشمول حال شهروندان غیر مسلمان هم می‌شود بدون تبعیض، در مورد رعایت عدالت نسبت به آنان به صورت خاص قرآن دستور به رعایت عدالت نسبت به آنان صادر فرموده است. «لا ینهاکم الله عن‌الذین لم یقتلوکم فی‌الدین و لم یخرجوکم من دیرکم و أن تبووهم و تقسطوا و إلیهم ان‌ الله یحب‌المقسطین» ممتحنه/ 8

«خداوند شما را باز نمی‌دارد از اینکه نیکی و بخشش بکنید به کسانی که به سبب دین با شما نجنگیده‌اند و از شهر و دیارتان شما را بیرون نرانده‌اند خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد».

تمام تلاش، قبول محرومیت و محدودیتی که جلو پای فرد مؤمن و مسلمان است؛ برای جلب رضایت خداوند و محبت الهی است. در آیه خداوند اشاره به محبوبیت مقسطین می‌کند مقسطین چه کسانی هستند؟‌کسانی که نسبت به غیر مسلمان نیکی نموده و رفتار همراه با قسط و عدالت را با آنان دارند.

 در مورد اهل کتاب خداوند به حضرت دستور می‌دهد که در صورت حکمیت بین آنها حق و عدالت را رعایت کن و در بین آنان به عدالت حکم کن «فأن جاؤوک فاحکم بینهم أو اعرض عنهم وان تَعْرِضْ عنهم فلن یضروک شیئاً، و ان حکمت فاحکم بینهم بالقسط». مائده/42.

«اگر ایشان نزد تو آمدند (و داوری از تو خواستند) در میانشان داوری کن، یا از ایشان روی بگردان (و کاری به داوری آنان نداشته باش و مترس که) اگر از آنان روی بگردانی، هیچ زیانی نمی‌توانند به تو برسانند ولی اگر در میانشان داوری کردی، داد گرانه داوری کن چرا که بیگمان خداوند داد گران را دوست می‌دارد».

رسول گرامی در دفاع از حقوق شهروندی و تأمین امنیت فرد «ذّمی»، آزار دهنده‌ی آنان را دشمن خود تلقی می‌کند. و این نهایت دلسوزی و دفاع نسبت به حقوق شهروندان غیر مسلمان است:

«من اذی ذمیاً فأنا خَصْمُهُ، و من کنتُ خَصْمُهُ خَصَمْتُهُ یومَ‌القِیامِه»[ جامع‌الصغیر، سیوطی ج2ص473 به نقل از فرد و حکومت دکتر زیدان].

«هر کسی فردی ذمی را اذیت کند من دشمن او هستم،‌و هرکسی که من دشمن وی باشم در قیامت هم با او دشمن خواهم بود».

و برای آزادیهای فردی غیر مسلمان فقهای اسلامی قاعده‌ای بیان کرده‌اند، که در آن قاعده، حقوق طرفین محفوظ است. شهروندان نسبت به همدیگر و حاکم اسلامی نسبت به آنان و اصولاً روابط اجتماعی بر پایه رعایت حقوق طرفین استوار و محفوظ است.

«لهم ما لنا، و علیهم ما علینا».

«آنچه برای ماست بر آنان نیز هست، و بر آنان است هر آنچه که بر ماست»[ جامع‌الصغیر، سیوطی ج2ص473 به نقل از فرد و حکومت دکتر زیدان].

تمام وارد فوق که به صورت مختصر بیان گردید، بیانگر رعایت حقوق شهروندی – اعم از مسلمان و غیرمسلمان – در جامعه و نظام اسلامی است و اگر کسانی در لباس اسلام مسؤول و غیر مسؤول حقوق شهروندی را نقض کند گناه جرم او به خودش بر می‌گردد نه به اسلام.

راه‌کارهای مناسب برای حفظ حقوق بشر

نظر به اینکه سه عامل جمعیت(ملت)،سرزمین (جغرافیا)و قدرت سیاسی در تشکیل حکومت نقش محوری دارند، برای پیش‌گیری از نقض«حقوق بشر» دو عنصر آن، یعنی قدرت سیاسی و جمعیت( توده مردم) صاحب نقش، و مؤثرند. ولی علاوه بر این دو عنصر درون مرزی، یعنی استقرار یافته در محدوده جغرافیایی، قدرت سومی هم صاحب نقش اساسی است، و آن خود مجمع عمومی سازمان ملل، و نهادهای وابسته به آن است. بر این اساس برای جلوگیری از نقض«حقوق بشر» سه عامل مؤثرند: 1- مجمع عمومی سازمان ملل 2- جمعیت( توده مردم) 3- قدرت حاکم.

حمایت خارجی حفظ حقوق بشر:

1- سازمان ملل:

یکی از ارکان محوری و اساسی، سازمان ملل، شورای امنیت است. دو وظیفه از وظایف شورای امنیت، یکی حفظ صلح و امنیت است. و دیگری تأسیس ارکان‌های فرعی که برای انجام وظایف خود لازم می‌داند. «شورای اقتصادی و اجتماعی» مشترک بین شورای امنیت و مجمع عمومی یکی از زیر مجموعه‌های و ارکان فرعی شورای امنیت است. و شورای اقتصادی واجتماعی، دارای کمیته‌ها و کمسیون‌های گوناگونی است، که مهمترین آن‌ها کمسیون« حقوق بشر» است. که کمسیون «حقوق بشر» و سازمان دیده‌بان حقوق بشر، طبق مقررات بین‌المللی دفاع از حقوق بشر و جلوگیری از نقض قوانین را به عهده دارند. در واقع آنچه مسلم، منطقی و حقوقی است، برای هویت بخشیدن به سازمان حقوق بشر، اولین سازمان و نهادی که لازم است مدافع اعلامیه جهانی حقوق بشر باشد و از نقض آن جلوگیری نماید خود سازمان ملل متحد و ارگان‌های فرعی آن است.

اولین جمله مقدمه منشور ملل متحد، جمله مشهوری است:« ما مردم ملل متحد»؛ طبق این گفته تمام دولت‌ها نماینده مردم هستند و رسالت آنان حفظ حقوق انسانها و جلوگیری از نقض آن است. طبق این تعاریف بازوی تضمینی و قدرت بین‌المللی، سازمان ملل است، و موظف است؛ در تمام جوانب سیاسی، حقوقی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی... از اعلامیه سازمان و از حقوق بشر پاسداری نماید.

2- حمایت داخلی حفظ حقوق بشر:

الف) قدرت سیاسی

قدرت سیاسی نظام حاکم در هر کشور، که محور سوم در تشکیل یک جامعه سیاسی متشکل، و نماینده مردم در جوامع بین‌المللی است؛ حاکمیت و قدرت او برگرفته از«ملت» است. چون طبق تعریف حقوقی حاکمیت عبارتست از: مجموعه‌ی قدرت‌های دولت- کشور، که متعلق به کلیتی به نام«ملت» است. این قدرت بنام نظام سیاسی با عضویت در مجامع بین‌المللی موظف است در اجرای دستورات ومنشورات بین‌المللی التزام سیاسی خویش را حفظ نموده و قرارات سازمان ملل را محترم بشمارد. و اعلامیه جهانی حقوق بشر یکی از کامل‌ترین و فراگیرترین قوانین جهانی، هر دولت عضو را ملزم می‌کند به رعایت آن، در چهارچوب مرز داخلی(جغرافیا) کشور خودش، و پاسداری در خارج از مرز جغرافیایی نسبت به حقوق سایر ملل دیگر.

ب) ملت یا امت:

قبلاً اشاره کردیم، در تشکیل یک جامعه سیاسی سه محور نقش اصلی دارند:

1- سرزمین (جغرافیا) 2- جمعیت(ملت) و 3- قدرت سیاسی.

هنگامی که صحبت از حقوق بشر، و حقوق شهروندی می‌شود منظور حفظ حقوق ملت است. و در واقع ملت از میان خودش به کسانی اعتبار سیاسی و حقوقی می‌بخشند بنام «دولت»، برای پاسداری از همان حقوق است. ولی این قاعده همیشه درست از آب در نیامده است. و اکثریت قریب به اتفاق قدرتهای سیاسی و نماینده آنان (دولت‌ها) به محض به قدرت رسیدن میثاق بین ملت و دولت را فراموش کرده و آنچه را که به آن عنایت نمی‌کنند، حقوق ملت است. و تاریخ و وضعیت موجود گویای این واقعیت است. طبق نظر «ژرژسل» «جوهر هر قدرتی، همه گیر و توتالیتر است، یا اینکه هر قدرت سیاسی در صدد مطلق شدن در درون، و جهان گیرشدن در برون است».

هنگامی که قدرتها در درون مطلق می‌شوند، و اولین اقدام آنان ضایع نمودن حقوق ملتها، و به صورت کامل‌تر نقض حقوق بشر است. و مطلق شدن هر قدرت سیاسی در درون مقدمه‌ای،برای جهانی شدن قدرت،ونقض حقوق ملل دیگر، در بیرون است.و امروزه شاهد و ناظر این موضوع به صورت گسترده هستیم.

راهکار مطلق شدن در درون و جلوگیری از نقض حقوق بشر به دو صورت امکان‌پذیر است. یعنی ابزار و اهرمی باید جلو این قدرت را بگیرد، به قول منتیسکیو: قدرت، قدرت را متوقف می‌کند.

1- دمکراسی و حضور مردم در صحنه سیاسی و اجتماعی

دمکراسی دارای معانی و مفاهیمی بسیار است که هر صاحب نظری تعریفی را ارائه نموده است. تعریفی که مورد اتفاق همه صاحب‌نظران است: «حکومت بوسیله مردم است». در تعریفی کامل‌تر که پوپو از دمکراسی ارائه نموده است، بیشتر با منظور ما هم ‌خوانی دارد. طبق تعریف پوپر: دمکراسی ابزاری برای پرهیز از حکومت خود کامه و راه نگه داشتن حکومت قانون است» طبق این تعریف حضور مردم در عرصه سیاسی و اجتماعی مشارکت قدرت سیاسی و دولت را ملزم می‌کند به اجرای قوانین، حال خواه این قوانین،قوانین و قراردادهای اجتماعی همان جامعه باشد، یا قوانین جهانی و منشور بین‌المللی حقوق بشرباشد، و از طرفی حضور مردم از استبداد و خودکامگی دولتها ومطلق شدن آنان است، پیشگیری می‌کند و تجلی مشارکت این حضور،در گرو سه مقوله زیر ضروری است. الف) ژرفای دموکراسی ب) بُرد دموکراسی ج) پهناوری دموکراسی

الف) پهناوری دموکراسی:

پهناوری دموکراسی مسأله‌ای است کمّی، که با نسبت تعداد افراد اجتماع که از تصمیمی تأثیر می‌پذیرند و در گرفتن آن تصمیم شرکت دارند یا می‌توانند شرکت داشته باشند،تعیین می‌شود. در دموکراسی کامل، همه کسانی که بدین نحو تحت تأثیر قرار می‌گیرندنقش مهمی را بر عهده دارند. و به قول «روسو»: فرض کنیم که دولت- کشور از ده‌هزار شهروند ترکیب یافته باشد، که هر عضو دولت- کشور یک ده هزارم قدرت حاکم است». پس چون موضوع کمّی مشارکت است؛ حضور گسترده واجب می‌باشد.

عوامل عدم مشارکت: ‌محدودیت‌های ساختاری در پهناوری و دموکراسی، شرکت نکردن بر اثر کوتاهی، عدم مشارکت در نتیجه فشار اجتماعی عدم مشارکت بر اثر اختیار آگاهانه است.

  حقوق شهروندی در اسلام

برای تداوم حیات انسان در زمین، و حفظ روابط اجتماعی و سیاسی انسانها، شناخت حقوق و رعایت آن ضروری است. بدون رعایت حقوق همدیگر زندگی تبدیل به جهنمی می‌گردد که بشریت در لابه‌لای شعله‌هایش می‌سوزد. مجموعه‌ای از حقوق محوری شهروند از دیدگاه اسلام به صورت مختصر عبارت است از:

 1- حق حیات:

 اولین حقوق شهروندی که در اسلام مطرح و حائز اهمیت است حق حیات می‌باشد، چون تمام حقوق، به حیات انسان تعلق دارد. یعنی جان و حیات انسان محترم و کسی حق تعرض و تعدی به آن ندارد. و در باور و عقیده اسلامی، انسان تا حدی محترم و ارزشمند است، فلسفه وجود هستی بخاطر انسان است.

«هُوَالذی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی‌الأَرضِ جَمِیعَاً». سوره‌بقره/29

«خدا آن کسی است که همه موجودات و پدیده‌های روی زمین را برای شما آفریده...».

 این مخلوق با کرامت، حق حیات از مسلم‌ترین حقوق اوست، و سلب حق حیات از او جایز نیست؛ مگر در مواردی که قانون اسلام تشخیص بدهد آن هم در محکمه‌ای که بر اساس عدالت حکم صادر گردد. سلب حق حیات یک فرد بدون جرم (قصاص، فساد) همانند قتل تمام بشریت است. یعنی مرگ شخصی در جامعه انسانی مرگ همه است؛ و حیات فردی همانند زنده کردن و حیات بخشیدن به جامعه است.

 «مَنْ قَتَلَ نَفْسَاً بِغَیرِ نَفْس أَوْ فَسَادَاً فِی‌الأَرْض فَکَأَنَما قَتَلَ‌الناسَ جَمِیعَاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکأَنَما أَحْیا‌الناس جَمِیعَاً». سوره مائده/32.

 «از این رو بر فرزندان اسرائیل مقرر نمودیم که هر کس، کسی را جز به قصاص و قتل، یا کیفر فسادی در زمین بکشد، چنان است که گویی همه‌ی مردم را کشته باشد، و هر کس، کسی را زنده بدارد، چنان است که همه مردم را زندگی داده باشد».

 و با ملاحظه مقاصد شریعت، به عمق و فلسفه حقوق شهروند و بشریت، بیشتر و بهتر متوجه می‌شویم؛ که شارع مقدس چه هدفی را تعقیب می‌کند. از دیدگاه امام غزالی، و استادش اما‌م‌الحرمین و سایر علمای اصولی، مقاصد شریعت بر پنج اصل اساسی است. که مجموع حقوق شهروندی و حقوق بشر صادره از اعلامیه حقوق بشر، در راستای حفظ موارد پنج‌گانه است. و نادیده گرفتن حقوق انسانی و نقض حقوق، تعدی به یکی از این حقوق است و حقوق آنها عبارتند از:

1- حفظ دین 2- حفظ جان 3- حفظ عقل 4- حفظ نسل 5- حفظ مال، ملاحظه می‌کنیم که بعد از حفظ دین، به عنوان منشور زندگی حیات دنیای انسان؛ حفظ جان مطرح است و قصد شارع مقدس، حفظ جان انسانها است. و تمام حقوق، قوانین و مقررات دینی و غیر دینی همگی برای حفاظت از موارد چهارگانه فوق است.

 در نظام اسلامی، شخص (شهروند) موجودی است که دارای حق و تکلیف است، به عبارت دیگر دو عنصر تشکیل‌دهنده شخصیت انسان«حق و تکلیف» است. یعنی نظام اسلامی به همان اندازه از نظر دینی، سیاسی و اجتماعی تکالیفی را بر عهده انسان نهاده است، در مقابل آن مجموعه تعهداتی بنام «حقوق» در مقابل او برعهده دارد که اولین آن حق «حیات» است.

حقوق حیات جنین:

در نظام اسلامی، علاوه بر محترم بودن حق حیات، ‌حق قبل از حیات دوران جنین هم محترم است. و پاسداری از آن بر عهده حقوق اسلامی است، به همین خاطر سقط جنین جرم محسوب می‌شود و حتی اموال و دارایی جنین هم مورد حمایت و پاسداری حقوق اسلامی است. تا در دوران جنینی و دوران کودکی، به سرمایه، ملک و ثروت او آسیبی وارد نشود که همان اصول چهارگانه مقاصد شریعت است. به همین خاطر است که ارث، وصیت، به جنین تعلق می‌گیرد و این بیانگر رعایت حقوق مادی او قبل از تولد، می‌باشد.

2- حقوق اجتماعی شهروند در اسلام:

بعد از حق حیات، صاحب‌نظران مسائل حقوقی، و حقوق بشر، مجموعه‌ی حقوق انسان‌ها را در سه دسته تقسیم‌بندی می‌کنند که نظر دو نفر از صاحب‌نظران را نقل می‌کنیم: محمد مجتهد شبستری اصول و مواد و اعلامیه حقوق بشر را در سه اصل کلی دسته‌بندی نموده است:

1- آزادی فکر، عقیده، بیان و اندیشه.

2- مساودت همه انسان‌ها در حقوق و تکالیف.

3- مشارکت همه انسان‌ها در ساختن زندگی اجتماعی.

دکتر عبدالکریم زیدان فقیه و حقوق دان، حقوق افراد در حکومت اسلامی به دو دسته تقسیم بندی می‌کند:

الف - حقوق سیاسی:

حقوق سیاسی از نظر حقوق دانان عبارتست از؛ حقوقی که شخص به اعتبار اینکه عضوی از یک مجموعه سیاسی است بدست می‌آورد. مانند حق انتخاب کردن،

- کاندید شدن و بر عهده گرفتن وظایف عمومی و مسئولیت اجتماعی،

- حق نظارت؛ حق نظارت از حقوق موکل بر وکیل است.

- حق مشورت؛ که در واقع دنباله حق اُمت در انتخاب رئیس حکومت است.

- حق عزل و برکناری رئیس دولت؛ مردم در جایگاه موکِّل و رئیس دولت در جایگاه وکیل، رابطه بین آنان.

ب - حقوق عمومی:

حقوق عمومی به حقوقی گفته می‌شود که برای انسان به اعتبار اینکه فردی از جامعه است تعلق می‌گیرد، و نمی‌تواند از آن بی‌نیاز باشد و برای حراست از جان، مال و آزادی انسان وضع شده‌ است.

3- آزادی عقیده :

شاید یکی از حقوق شهروندان در نظام اسلامی بیشتر مورد توجه قرار گیرد،موضوع آزادی عقیده است. عقیده در اسلام آزاد است و کسی را به جرم عقیده نباید مورد آزار و اذیت قرار داد. و از نظر اسلام اکراهی در پذیرش عقیده نیست، دعوت به سوی اسلام به معنی اجبار به پذیرش اسلام نیست، اصولاً فراخوان و دعوت امری است طبیعی و هر فکر و اندیشه چنین حقی را دارا می‌باشد.

و از بیان روش دعوت اسلامی برمی‌آید که هیچ جبر و اکراهی در پذیرش نیست و عدم پذیرش هم تهدیدی متوجه فرد دعوت شونده نمی‌باشد.

«ادع الی سبیل ربِّکَ بالحکمة والموعظة‌ الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن» نحل/120.

«(ای پیغمبر) مردمان را با سخنان استوار و بجا و اندرزهای نیکو و زیبا به راه پروردگارت فراخوان، و با ایشان به شیوه هر چه نیکوتر و بهتر گفتگو کن...».

چون در کار دین، و پذیرش دین اکراه و اجباری نیست. انتخاب و پذیرش و عدم پذیرش بیانگر آزادی در اسلام است.

«لا اکراه فی‌الدین قد تبین‌الرشد من‌الغی» بقره/256.

«در کار دین اکراه روا نیست، چرا که راه از بیراهه به روشنی آشکار شده است».

4- آزادی بیان:

در مورد آزادی بیان،‌ نظام اسلامی برای ابراز اندیشه و بیان؛ حق ویژه‌ای قائل است. خالق انسان همزمان با خلقت انسان یکی از نعمتهای مورد توجه بعد از خلقت انسان را نام ببرید و آن هم « بیان» است. «الرحمن* علم ‌القرآن* خلق ‌الإنسان* علمه‌ البیان».

«خداوند مهربان، قرآن را یاد داد، انسان را آفرید* به او بیان آموخت».

بیان، سخن گفتن برای ابراز و اظهار مافی‌الضمیر و آنچه در دل دارد. موضوع بیان موضوعی صوری و نمایشی نیست؛ بلکه خداوند تمام نعمتهای وجودی را به انسان بخشیده تا در حد اعلا و در مسیر صحیح، از آنها به نفع خودش و جامعه بهره گیرد.

و برای اینکه آموزش قرآن را مقدم آورده است؛ قرآن نعمت اصلی است و انسان در سایه آن از نعمتهای الهی بهره درست و صحیح می‌برد. و بیان و اندیشه اگر در سایه قرآن باشد،‌ برای انسان مفید است. بیان اندیشه‌ را آزاد گذاشته است، و شنیدن اندیشه دیگران و انتخاب صحیح را هم آزاد گذاشته و انسان را مختار کرده است. چون در نظام اسلامی فضای گفتگو آزاد است؛ اما به شرطی که بر اساس «حکمت و موعظه حسنه» باشد و حدود و مرز دیگران،اندیشه و عقیده دیگران را مورد تجاوز و تعدی قرار نگیرد. نص صریح قرآن آزادی بیان و گفت‌وگو را مشخص و معلوم نموده است.

«فبشر عباد، الذین یستمعون ‌القول فیتبعون احسنه، اولئک‌ الذین هداهم ‌الله و اولئک هم‌ أولوا الألباب». سوره زمر/18.

«مژده بده به بندگانم، آن کسانی که به همه سخنان گوش فرا می‌دهند، و از نیکوترین و زیباترین آنها پیروی می‌کنند. آنان کسانیند که خدا هدایت‌شان بخشیده است و ایشان واقعاً خردمندند».

در این آیه چند نکته اساسی به چشم می‌خورد:

1- آزادی بیان برای تمام بندگان خدا، چون در آیه کلمه «قول» مراد هرگونه سخن و گفتاری است.

2- گفتار و‌آزادی بیان و اندیشه یک طرفه نیست، فرد مسلمان هم اظهار‌نظر می‌کند، و هم به نظر دیگران گوش می‌دهد؛ و آثار دیگران را مطالعه می‌کند سپس قول احسن را برمی‌گزید اسلام حجر فرهنگی و فکری را برداشته، و انسان را به اظهار نظر و پذیرش نظر احسن دیگران تشویق می‌کند.

3- عباد هدایت یافته و فرزانه، کسانی هستند که برای آراء و نظرات و اندیشه و قول دیگران گوش فرا می‌دهند. و در صورت برتری قول‌ و نظر او بر قول خویش، آن را بپذیرد. این نهایت آزادی بیان و اندیشه در اسلام است، و تمام انسانها را شامل می‌شود به شرط اینکه حقوق و حدود دیگران را رعایت نمایند.

عدالت پشتوانه حقوق اجتماعی در اسلام:

محور دعوت آسمانی، و سلسله دعوت انبیاء(ع) بر اساس عدالت برای جامعه انسانی است. در دعوت انبیاء نقاط مشترک به چشم می‌خورد که بعد از دعوت به سوی خدای یگانه،ودوری از طاغوت در ناحیه عقیده، در ناحیه اجتماعی (عدالت اجتماعی) است. عدالت بر اساس تعریف آن دادگری، عدالتی که همه افراد جامعه از آن برخوردار باشند. « لقد أرسلنا رسلنا بالبینت و أنزلنا معهم‌الکتب والمیزان لیقوم‌الناس بالقسط...». حدید/25.

«ما پیغمبران خود را همراه با دلائل متقن، و معجزات روشن( به میان مردم) روانه کردیم و با آنان کتاب‌های (آسمانی و قوانینی) و موازین (شناسایی حق و عدالت) نازل کردیم تا مردمان (برابر آن در میان خود) دادگرانه رفتار کنند».

برای بهره‌مندی تمام انسان‌ها و رعایت حقوق شهروندان، آیه مبارکه تصریح به کلمه «ناس» فرمود، و عدالت حقی است سرلوحه دعوت تمام پیامبران، ایجاد عدالت برای بشریت بدون در نظر گرفتن رنگ، نژاد، فقیر،‌غنی، مؤمن و غیر مؤمن... و در سایه عدالت، تمام حقوق شهروندی محقق می‌شود. چون عدالت جوهری است که تمام امور و جریانات حاکم بر نظام زندگی انسان را تنظیم می‌کند. به قول دکتر محمدعماره: تمدن اسلامی حقوق بشر را در گذشته دور نه تنها مجرد حقوق بشر، بلکه به عنوان فرایض الهی و تکالیف و واجبات شرعی انسان شناخته و انجام داده است. به گونه‌ای که برای انسان [مسلمان] روا نیست تا از آن چشم بپوشد یا در آن زیاده‌روی و یا کوتاهی کند... بلکه محافظت از جان، عقل، دین، ناموس، مال، وطن، علم،‌عدالت، برابری، آزادی و مشارکت انسانها در امور عمومی از راه مشورت، و امر به معروف و نهی از منکر،‌تنها مجرد حقوق بشر نیست؛ هر گاه خواست آن را انجام دهد و هر گاه خواست از آن چشم بپوشد؛ و تنها حکم یک اعلامیه و بیانیه را ندارد. بلکه همه اینها از فرایض الهی و تکلیف شرعی و ضرورت‌های واجب به شمار می‌آیند، و کسانی که مسؤولیت انجام آنها را بر عهده دارند در صورت تخلف و کوتاهی مؤاخذه و مجازات می‌شوند.

حقوق شهروندان غیر مسلمان:

بر اساس نص صریح، اکراه و اجبار در پذیرش دین نیست این بیانگر آزادی در پذیرش عقیده اندیشه است. و در راستای آن طبق آیه 20 سوره حدید عدالت اجتماعی همانند سایر شهروندان مشمول حال شهروندان غیر مسلمان هم می‌شود بدون تبعیض، در مورد رعایت عدالت نسبت به آنان به صورت خاص قرآن دستور به رعایت عدالت نسبت به آنان صادر فرموده است. «لا ینهاکم الله عن‌الذین لم یقتلوکم فی‌الدین و لم یخرجوکم من دیرکم و أن تبووهم و تقسطوا و إلیهم ان‌ الله یحب‌المقسطین» ممتحنه/ 8

«خداوند شما را باز نمی‌دارد از اینکه نیکی و بخشش بکنید به کسانی که به سبب دین با شما نجنگیده‌اند و از شهر و دیارتان شما را بیرون نرانده‌اند خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد».

تمام تلاش، قبول محرومیت و محدودیتی که جلو پای فرد مؤمن و مسلمان است؛ برای جلب رضایت خداوند و محبت الهی است. در آیه خداوند اشاره به محبوبیت مقسطین می‌کند مقسطین چه کسانی هستند؟‌کسانی که نسبت به غیر مسلمان نیکی نموده و رفتار همراه با قسط و عدالت را با آنان دارند.

 در مورد اهل کتاب خداوند به حضرت دستور می‌دهد که در صورت حکمیت بین آنها حق و عدالت را رعایت کن و در بین آنان به عدالت حکم کن «فأن جاؤوک فاحکم بینهم أو اعرض عنهم وان تَعْرِضْ عنهم فلن یضروک شیئاً، و ان حکمت فاحکم بینهم بالقسط». مائده/42.

«اگر ایشان نزد تو آمدند (و داوری از تو خواستند) در میانشان داوری کن، یا از ایشان روی بگردان (و کاری به داوری آنان نداشته باش و مترس که) اگر از آنان روی بگردانی، هیچ زیانی نمی‌توانند به تو برسانند ولی اگر در میانشان داوری کردی، داد گرانه داوری کن چرا که بیگمان خداوند داد گران را دوست می‌دارد».

رسول گرامی در دفاع از حقوق شهروندی و تأمین امنیت فرد «ذّمی»، آزار دهنده‌ی آنان را دشمن خود تلقی می‌کند. و این نهایت دلسوزی و دفاع نسبت به حقوق شهروندان غیر مسلمان است:

«من اذی ذمیاً فأنا خَصْمُهُ، و من کنتُ خَصْمُهُ خَصَمْتُهُ یومَ‌القِیامِه»[ جامع‌الصغیر، سیوطی ج2ص473 به نقل از فرد و حکومت دکتر زیدان].

«هر کسی فردی ذمی را اذیت کند من دشمن او هستم،‌و هرکسی که من دشمن وی باشم در قیامت هم با او دشمن خواهم بود».

و برای آزادیهای فردی غیر مسلمان فقهای اسلامی قاعده‌ای بیان کرده‌اند، که در آن قاعده، حقوق طرفین محفوظ است. شهروندان نسبت به همدیگر و حاکم اسلامی نسبت به آنان و اصولاً روابط اجتماعی بر پایه رعایت حقوق طرفین استوار و محفوظ است.

«لهم ما لنا، و علیهم ما علینا».

«آنچه برای ماست بر آنان نیز هست، و بر آنان است هر آنچه که بر ماست»[ جامع‌الصغیر، سیوطی ج2ص473 به نقل از فرد و حکومت دکتر زیدان].

تمام وارد فوق که به صورت مختصر بیان گردید، بیانگر رعایت حقوق شهروندی – اعم از مسلمان و غیرمسلمان – در جامعه و نظام اسلامی است و اگر کسانی در لباس اسلام مسؤول و غیر مسؤول حقوق شهروندی را نقض کند گناه جرم او به خودش بر می‌گردد نه به اسلام.

راه‌کارهای مناسب برای حفظ حقوق بشر

نظر به اینکه سه عامل جمعیت(ملت)،سرزمین (جغرافیا)و قدرت سیاسی در تشکیل حکومت نقش محوری دارند، برای پیش‌گیری از نقض«حقوق بشر» دو عنصر آن، یعنی قدرت سیاسی و جمعیت( توده مردم) صاحب نقش، و مؤثرند. ولی علاوه بر این دو عنصر درون مرزی، یعنی استقرار یافته در محدوده جغرافیایی، قدرت سومی هم صاحب نقش اساسی است، و آن خود مجمع عمومی سازمان ملل، و نهادهای وابسته به آن است. بر این اساس برای جلوگیری از نقض«حقوق بشر» سه عامل مؤثرند: 1- مجمع عمومی سازمان ملل 2- جمعیت( توده مردم) 3- قدرت حاکم.

حمایت خارجی حفظ حقوق بشر:

1- سازمان ملل:

یکی از ارکان محوری و اساسی، سازمان ملل، شورای امنیت است. دو وظیفه از وظایف شورای امنیت، یکی حفظ صلح و امنیت است. و دیگری تأسیس ارکان‌های فرعی که برای انجام وظایف خود لازم می‌داند. «شورای اقتصادی و اجتماعی» مشترک بین شورای امنیت و مجمع عمومی یکی از زیر مجموعه‌های و ارکان فرعی شورای امنیت است. و شورای اقتصادی واجتماعی، دارای کمیته‌ها و کمسیون‌های گوناگونی است، که مهمترین آن‌ها کمسیون« حقوق بشر» است. که کمسیون «حقوق بشر» و سازمان دیده‌بان حقوق بشر، طبق مقررات بین‌المللی دفاع از حقوق بشر و جلوگیری از نقض قوانین را به عهده دارند. در واقع آنچه مسلم، منطقی و حقوقی است، برای هویت بخشیدن به سازمان حقوق بشر، اولین سازمان و نهادی که لازم است مدافع اعلامیه جهانی حقوق بشر باشد و از نقض آن جلوگیری نماید خود سازمان ملل متحد و ارگان‌های فرعی آن است.

اولین جمله مقدمه منشور ملل متحد، جمله مشهوری است:« ما مردم ملل متحد»؛ طبق این گفته تمام دولت‌ها نماینده مردم هستند و رسالت آنان حفظ حقوق انسانها و جلوگیری از نقض آن است. طبق این تعاریف بازوی تضمینی و قدرت بین‌المللی، سازمان ملل است، و موظف است؛ در تمام جوانب سیاسی، حقوقی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی... از اعلامیه سازمان و از حقوق بشر پاسداری نماید.

2- حمایت داخلی حفظ حقوق بشر:

الف) قدرت سیاسی

قدرت سیاسی نظام حاکم در هر کشور، که محور سوم در تشکیل یک جامعه سیاسی متشکل، و نماینده مردم در جوامع بین‌المللی است؛ حاکمیت و قدرت او برگرفته از«ملت» است. چون طبق تعریف حقوقی حاکمیت عبارتست از: مجموعه‌ی قدرت‌های دولت- کشور، که متعلق به کلیتی به نام«ملت» است. این قدرت بنام نظام سیاسی با عضویت در مجامع بین‌المللی موظف است در اجرای دستورات ومنشورات بین‌المللی التزام سیاسی خویش را حفظ نموده و قرارات سازمان ملل را محترم بشمارد. و اعلامیه جهانی حقوق بشر یکی از کامل‌ترین و فراگیرترین قوانین جهانی، هر دولت عضو را ملزم می‌کند به رعایت آن، در چهارچوب مرز داخلی(جغرافیا) کشور خودش، و پاسداری در خارج از مرز جغرافیایی نسبت به حقوق سایر ملل دیگر.

ب) ملت یا امت:

قبلاً اشاره کردیم، در تشکیل یک جامعه سیاسی سه محور نقش اصلی دارند:

1- سرزمین (جغرافیا) 2- جمعیت(ملت) و 3- قدرت سیاسی.

هنگامی که صحبت از حقوق بشر، و حقوق شهروندی می‌شود منظور حفظ حقوق ملت است. و در واقع ملت از میان خودش به کسانی اعتبار سیاسی و حقوقی می‌بخشند بنام «دولت»، برای پاسداری از همان حقوق است. ولی این قاعده همیشه درست از آب در نیامده است. و اکثریت قریب به اتفاق قدرتهای سیاسی و نماینده آنان (دولت‌ها) به محض به قدرت رسیدن میثاق بین ملت و دولت را فراموش کرده و آنچه را که به آن عنایت نمی‌کنند، حقوق ملت است. و تاریخ و وضعیت موجود گویای این واقعیت است. طبق نظر «ژرژسل» «جوهر هر قدرتی، همه گیر و توتالیتر است، یا اینکه هر قدرت سیاسی در صدد مطلق شدن در درون، و جهان گیرشدن در برون است».

هنگامی که قدرتها در درون مطلق می‌شوند، و اولین اقدام آنان ضایع نمودن حقوق ملتها، و به صورت کامل‌تر نقض حقوق بشر است. و مطلق شدن هر قدرت سیاسی در درون مقدمه‌ای،برای جهانی شدن قدرت،ونقض حقوق ملل دیگر، در بیرون است.و امروزه شاهد و ناظر این موضوع به صورت گسترده هستیم.

راهکار مطلق شدن در درون و جلوگیری از نقض حقوق بشر به دو صورت امکان‌پذیر است. یعنی ابزار و اهرمی باید جلو این قدرت را بگیرد، به قول منتیسکیو: قدرت، قدرت را متوقف می‌کند.

1- دمکراسی و حضور مردم در صحنه سیاسی و اجتماعی

دمکراسی دارای معانی و مفاهیمی بسیار است که هر صاحب نظری تعریفی را ارائه نموده است. تعریفی که مورد اتفاق همه صاحب‌نظران است: «حکومت بوسیله مردم است». در تعریفی کامل‌تر که پوپو از دمکراسی ارائه نموده است، بیشتر با منظور ما هم ‌خوانی دارد. طبق تعریف پوپر: دمکراسی ابزاری برای پرهیز از حکومت خود کامه و راه نگه داشتن حکومت قانون است» طبق این تعریف حضور مردم در عرصه سیاسی و اجتماعی مشارکت قدرت سیاسی و دولت را ملزم می‌کند به اجرای قوانین، حال خواه این قوانین،قوانین و قراردادهای اجتماعی همان جامعه باشد، یا قوانین جهانی و منشور بین‌المللی حقوق بشرباشد، و از طرفی حضور مردم از استبداد و خودکامگی دولتها ومطلق شدن آنان است، پیشگیری می‌کند و تجلی مشارکت این حضور،در گرو سه مقوله زیر ضروری است. الف) ژرفای دموکراسی ب) بُرد دموکراسی ج) پهناوری دموکراسی

الف) پهناوری دموکراسی:

پهناوری دموکراسی مسأله‌ای است کمّی، که با نسبت تعداد افراد اجتماع که از تصمیمی تأثیر می‌پذیرند و در گرفتن آن تصمیم شرکت دارند یا می‌توانند شرکت داشته باشند،تعیین می‌شود. در دموکراسی کامل، همه کسانی که بدین نحو تحت تأثیر قرار می‌گیرندنقش مهمی را بر عهده دارند. و به قول «روسو»: فرض کنیم که دولت- کشور از ده‌هزار شهروند ترکیب یافته باشد، که هر عضو دولت- کشور یک ده هزارم قدرت حاکم است». پس چون موضوع کمّی مشارکت است؛ حضور گسترده واجب می‌باشد.

عوامل عدم مشارکت: ‌محدودیت‌های ساختاری در پهناوری و دموکراسی، شرکت نکردن بر اثر کوتاهی، عدم مشارکت در نتیجه فشار اجتماعی عدم مشارکت بر اثر اختیار آگاهانه است.

ب) ژرفای دموکراسی:

همان‌گونه که پهناوری دموکراسی به وسیله عمومیت اعضای شرکت‌کننده تعیین می‌شود؛ ژرفای دموکراسی زاییده کمال و کیفیت مشارکتی است که انجام می‌پذیرد؛ بعد ژرفا، به یک مفهوم، امری ثانوی است، زیرا که باید پهناوری مهمی از مشارکت وجود داشته باشد تا دموکراسی به وجود آید که بتوان ژرفایش را ارزیابی کرد. کامل‌ترین و کاراترین مشارکت از جانب اقلیتی ناچیز از افراد اجتماع، تشکیل دموکراسی نمی‌دهد. بلکه در دموکراسی حضور گسترده ( پهناوری) و حضور عمیق و آگاهانه (ژرفا) هر دو با هم ضرورت دارد، گاهی مردم در اجتماعات شرکت می‌کنند، ولی اغلب سطحی است. و کمک به جریانی است بر خلاف مصالح و خواسته اکثریت مردم؛ اما مشارکت کامل(ژرفا) متضمن فعالیت زیادی است؛ و مقدم بر تصمیم نهایی یعنی رأی دادن، و آن هم آگاهی دادن به افراد با حضور و مشارکت آگاهانه و مؤثر است.

ج) بُرد دموکراسی:

برد دموکراسی موضوعی است ظریف، زیرا که در اجتماع معین، تعیین اینکه صدای مردم درباره مسائل تصمیم چه اندازه مؤثر است، اغلب فوق‌العاده دشوار است. طبق نظر لئون‌دوگی حقوق‌دان مشهور: در میان هر گروه‌بندی انسان، دو مقوله وجود دارد،: فرمان روایان، و فرمان‌بران؛ سیاست، حاصل رابطه میان این دو گروه است. حال برد حاکم( فرمان‌روا) و برد مؤثر(فرمان‌بران) در مقابل هم قرار دارند. برد دموکراسی عبارتست از قدرت برد فرمابران بر فرمان‌روایان. و تأثیر آن در راستای تحقق خواسته مردم.

با مقدمات عرضه شده، هر گاه مردم آگاهانه در عرصه مسائل اجتماعی و سیاسی حضور فعال، گسترده و آگاهانه داشته باشند، قوی‌ترین ابزار برای تحقق حقوق شهروندی و برنده‌ترین ابزار برای پیش‌گیری از نقض حقوق بشر است.

2- احزاب و نهادهای مدنی:

دومین عنصر که تأثیر در قدرت سیاسی (فرمان‌روایان) دارد احزاب سیاسی هستند. بدون تردید احزاب، حلقه‌ای اساسی در روابط میان مردم و قدرتهای حاکم هستند وعهده‌دار سازمان دادن به افکار عمومی و تجلی بخشیدن به خواست و اراده مردم می‌‌شوند. به گونه‌ای که به سادگی می‌توان از طریق انتخابات، رفراندوم و یا جابه‌جا شدن اکثریت نمایندگان پارلمان، از سمت‌وسوی افکار عمومی آگاهی یافت. بدین‌سان احزاب، مدارسی برای تربیت توده‌ها، و هدایت آنان در امور اجتماعی و سیاسی، و سازمان دادن به آنها، و بیان خواست و اراده آنان هستند، بخش اصلی از دستگاه نظام دموکراسی، عرصه‌ای پربار و پرثمر و سرانجام موضوعی مهم از موضوعات حقوق اساسی هستند. به طور کلی در هر جامعه‌ی سیاسی، حضور احزاب بیانگر نوعی حاکمبت و استقرار دموکراتیک است که فضا را باز نموده و بستر را فراهم کرده است برای تشکیل احزاب و سازمان دادن لایه‌های اجتماع- البته به شرطی که احزاب و نهادها در خدمت مردم باشند نه تکیه‌گاه محکم برای تثبیت حاکمیت- حضور مردم و فعالیت احزاب با حاکمیت دولتها رابطه معکوس دارد، یعنی هر چه فضای سیاسی آزادی عمل به احزاب و مردم را فراهم کند، از قدرت و سلطه استبدادی حاکمیت می‌کاهد و به قول منتسکیو: « قدرت، قدرت را متوقف می‌کند »چون رابطه بین فرمان‌روا و فرمان‌بران در عرصه سیاسی،‌ همانند دو کفه ترازو است، هر گاه کفه قدرت حاکمیت سنگین‌تر باشد، حقوق شهروندی آسیب‌پذیرتر است و به قول «ژرژ سل» به سوی مطلق‌گرایی و توتالیتر گام بر می‌دارند. و در اینجاست احزاب سیاسی و نهادهای مردمی علاوه بر اینکه توده مردم را سازمان‌دهی کرده و فضای روشنگری، برای افراد جامعه فراهم می‌کنند، خود ابزاری برای فشار بر حاکمیت، و کاهش قدرت حاکمیت هستند. و در چنین شرایطی است حقوق شهروندی و حقوق بشر محفوظ، و از نقض آن جلوگیری می‌گردد. پس به طور خلاصه عوامل مؤثر در پیش‌گیری از نقض حقوق بشر در مرحله اول مردم و احزاب سیاسی و در مرحله دوم سازمانهای بین‌المللی و در مرحله سوم قدرت حاکم در هر جامعه است و التزام قدرت حاکم هر جامعه ناشی از دو اهرم مردمی و جهانی است.

--------------

منابع و مآخذ:

1- نفسیر نور، دکتر مصطفی خرم‌دل

2- فرهنگ معین جلد 4- جلد 2 ص2279

3- درس‌های دموکراسی، دکتر حسین بشیریه ص41-40

4- سیر تحول حقوق بشر، اسماعیل منصور لاریجانی، انتشارات تابان

5- حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، دکتر سیدابولفضل قاضی، نشر میزان

6- حقوق بین‌المللی عمومی،دکتر محمد رضا ضیائی بیکدلی، کتاب خانه گنج دانش

7-دموکراسی، کارکوهن، انتشارات خوارزمی

8- آزادیهای عمومی، راشدالغنوشی

9- هفته‌نامه آبان، پوپر، شهریور 80

10- هفته‌نامه آبان، دکتر حسین بشیریه شهریور 80

11- بیانیه جهانی حقوق انسان در اسلام، محمد غزالی، پرتو بیان ص54

12- فقه‌المنهجی جلد 2، دکتر مصطفی‌البغا ص285

13- فرد و حکومت، دکتر عبدالکریم زیدان

14- امنیت اجتماعی در اسلام، دکتر محمد عماره ص124

15- نقدی بر قرائت رسمی از دین، محمد مجتهد شبستری، طرح نو

16- دکتر محمدرضا بیکدلی، حقوق بین‌المللی عمومی، ص245

17-دکتر سید ابوالفضل قاضی، حقوق و نهادهای سیاسی، صفحات 150- 186- 187- 189

18- کارکوهن، دموکراسی،انتشارات خوارزمی، ص21-29

19- راشد الغنوشی، آزادیهای عمومی، انتشارات علمی فرهنگی، ص339

20- پوپر، هفته‌نامه آبان، نیمه دوم شهریور 80

 دهم آذرماه ، سالگرد تصويب اعلاميه جهاني حقوق بشر است اين اعلاميه كه منشور رهايي بخش انسانها از قيد وبند ستمگران محسوب مي شود متضمن برخي از اساسي ترين حقوق فطري انسانهاست. دراين منشور، برتساوي انسانها در عرصه هاي علمي ، آموزشي ، فعاليت هاي اجتماعي واقتصادي وسياسي و… تأكيد شده است. دراين نوشتار، با بررسي اصول حاكم براعلاميه مذكور، مباني اين اصول را در تاريخ ايران كاوش مي كنيم.

حقوق بشر در ايران باستان

نخستين اعلاميه حقوق بشر درجهان، درايران باستان و در زمان كوروش بزرگ هخامنشي ، صادر شده است . كوروش ذوالقرنين دراين منشور، برده داري و اسيرآزاري را ممنوع اعلام كرده و به بازگرداندن همه اسيران وبردگان به سرزمين هاي متبوعشان، دستور داده است . با مطالعه در بخشهايي ازاين اعلاميه كه به هنگام فتح بابل از سال ۵۵۰سال قبل از ميلاد صادر شد مي فهميم كه كوروش بزرگ دست به سنت شكني زده واز شيوه مرسوم آن زمان كه اعمال سياست زمين سوخته و قتل عام مغلوبين بوده احتراز مي كند ومي گويد:

«سپاهيان من ، بدون مزاحمت، درميان شهر بابل حركت كردند من به هيچ كس اجازه نمي دادم كه سرزمين سومر و اكد را دچار هراس كند… من احتياجات بابل و همه عبادتگاههايش را در نظر داشتم و در بهبود وضعشان كوشيدم. من يوغ ناپسند بابل را برداشتم ، خانه هاي مخروبه آنان را آباد كردم ، من به بدبختي هاي آنان، پايان بخشيدم.» در عصر داريوش هخامنشي نيز شاهد يك قانون جامع هستيم كه به «دادنامه داريوش» شهرت يافته است . سلسله مقررات آيين زردشت ـ كه ونديداد ناميده مي شود ـ مبتني برهمين دادنامه است . يكي از مظاهر حقوق بشر در دوران هخامنشي ، بردباري مذهبي است. داريوش بزرگ، دادگري وعدالتخواهي را به بهترين شيوه در زمان خودش برقرار كرد ودراين ميان، از دادرسان ويژه در مسائل دشوار حقوقي ياري مي جست. او قانون اساسي كشور را برمبناي بردباري ديني و رعايت حقوق اقليتهاي مذهبي، تدوين كرده بود و در نگارش اين قانون، آداب و رسوم وسنتها وقوانين ومقررات ملل مغلوب را تاجايي كه به كيان امپراتوري هخامنشي لطمه نمي زد، لحاظ كرده بود. او براي اجراي هرچه بهتر قانون اساسي، شورايي متشكل از دادرسان خانواده شاهنشاهي وموبدان را مسؤول نظارت براجراي قانون قرار داده بود. اين شورا، گزارشهايي را كه از شهربانان وايالتهاي امپراتوري اخذ مي كرد به اطلاع پادشاه مي رسانيد. به اين ترتيب راه برهرگونه اعمال تبعيض نژادي ومذهبي، بسته مي شد و كليه ملل مغلوب با وجود تفاوتهاي نژادي ، مذهبي ، زباني و… با هم داشتند، تحت لواي امپراتوري هخامنشي ، در صلح و صفا به سر مي بردند و اين مرهون سياست تبعيض زدايي حكمرانان وقت بوده است . قرنها بعد است كه در اعلاميه حقوق بشر، چنين حقي براي انسانها به رسميت شناخته شده است. در ماده دوم اين اعلاميه آمده است: «هركس مي تواند بدون هيچ گونه تمايز، مخصوصاً از حيث نژاد، رنگ، جنس، زبان ، مذهب، عقيده سياسي يا هرعقيده ديگر وهمچنين مليت ، وضع اجتماعي ، ثروت، ولادت يا هر موقعيت ديگر، از تمام حقوق وكليه آزادي هايي كه در اعلاميه حاضر ذكر شده است ، بهره مند گردد. به علاوه هيچ تبعيضي به عمل نخواهد آمد كه مبتني بروضع سياسي، اداري ، قضايي يا بين المللي كشور يا سرزميني باشد كه شخص به آن تعلق دارد. خواه اين كشور، مستقل ، تحت قيمومت يا غيرخودمختار بوده يا حاكميت آن به شكلي محدود شده باشد.»

در عصر هخامنشي ، حق پناهندگي افراد به كشورها، مراعات مي شد. ماجراي پناهندگي «تميستوكل» سردار بزرگ يوناني به دربار اردشير هخامنشي نمونه اي از اعمال اصل رعايت حق پناهندگي اتباع كشورهاي بيگانه است كه در ماده ۱۴ اعلاميه جهاني حقوق بشر برآن تأكيد شده است :

«هركس حق دارد در برابر تعقيب، پناهندگي جست وجو كند ودر كشورهاي ديگر ، پناه اختيار كند.»

رعايت حقوق اجتماعي افراد، يكي ديگر از نمونه هاي تضميني حقوق فطري انسانها و توجه به حقوق بشر دراين دوران است . در اسناد به دست آمده از تخت جمشيد در لوح هاي معروف به الواح گنجينه ، پرداخت مزد كار كارگران كه در املاك شاهنشاهي كار مي كرده اند، ذكر شده است وحتي براي كارگران ، تسهيلات ويژه اي مانند مرخصي زايمان وجود داشته است . زنان دراين دوره، حقوق و مزايايي برابر با مردان داشتند وحتي در برخي مشاغل مانند كارگاههاي خياطي، زنان سرگروه كارگران مرد وزن، بوده اند. قرنها بعد است كه در ماده ۲۳ اعلاميه جهاني حقوق بشر، برشرايط منصفانه ورضايت بخش براي كار و رفع تبعيض افراد در اخذ اجرت مساوي در مقابل كار برابر، تأكيد شده است.

در زمان اشكانيان نيز برحق اساسي مردم در تعيين سرنوشت سياسي واجتماعي شان، توجه مي شده است . در اين زمان ،دو مجلس شورا وجود داشته است كه يكي متشكل از شاهزادگان و ديگري از گردهم آمدن بزرگان قوم و مغان تشكيل مي شد. مجلس مؤسسان كه حاصل جلسات مشترك اين دو مجلس بود ، وظيفه عزل ونصب پادشاه را برعهده داشت. انتخاب حكام ولايات و سرداران نظامي برعهده مجلس شاهزادگان بود. بنابراين حكومت اشكاني مبتني برتمركز زدايي بود و برمشاركت مردم در اداره امور كشور تأكيد داشت اين امر در ماده ۲۱ اعلاميه جهاني حقوق بشر نيز ذكر شده است . اين ماده، برمشاركت مردم در اداره امور كشور بطور مستقيم يا از طريق نمايندگان منتخب تأكيد كرده است . همچنين اصل تساوي حقوق زوجين كه در ماده ۱۶ اعلاميه جهاني حقوق بشر تصريح شده، در عصر اشكاني مراعات مي شده است در اين دوره، زن و مرد حق طلاق داشتند و درصورتي كه زن از افكار همسر خود ناخشنود بود و پاكدامني خود را ثابت مي نمود، مي توانست از مرد طلاق بگيرد. براي مرد نيز تنها در صورتي كه زن نازا بود يا فاقد بكارت اخلاقي بود و يا به جادوگري مي پرداخت، حق طلاق منظور مي شد. در دوران ساسانيان نيز زن و مرد، بطور مساوي از حقوق اجتماعي و سياسي برخوردار بوده اند. دراين دوره، زنان نيز مانند مردان حق آموزش وپرورش، انجام مراسم ديني ومذهبي وحتي داوري و قضاوت را عهده دار بوده اند. حق طلاق براي آنها موجود بود. دراين دوره، حق فعاليتهاي اقتصادي وسياسي كه بيشتر زنان جهان تاچندين سال پيش از آن محروم بوده اند ، منظور مي شد ودر امور سياسي برخي زنان به مقامات بالاي سياسي دست يافتند. در زمينه علوم مذهبي نيز زناني وجود داشتند كه در فقه زردشت ، حتي از مردان نيز متبحرتر بودند. دراين دوره، كودكان نيز حقوق مخصوصي داشتند . اطفال ۷تا۸سال مسؤوليت جزايي نداشتند واز ۸سال تا ۱۶ساله به مجازات تأديبي مي رسيدند.

عصر اسلامي و دوران معاصر

پس از ورود اسلام به ايران بيش از گذشته به حقوق بشر توجه شد و نظامي مبتني برتساوي حقوق انسانها ، پايه ريزي شد. دراين نظام هرگونه فاصله طبقاتي نفي شد و تقوي ملاك برتري انسانها شد. بنابراين در حقوق اسلامي ، همه افراد، اعم از زن ومرد، پير وجوان، سياه و سپيد ، داراي حقوق يكسان هستند. آيه شريفه «اناخلقناكم من ذكر وانثي وجعلناكم شعوباً و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم عندالله اتقاكم» برهمين معني تأكيد مي كند.

در حقوق اسلامي ، مهمترين اصل حاكم برحقوق بشر كه ممنوعيت مجازات فاقد اين قصد مجرمانه است ، تأكيد شده است . در حديث «رفع القلم» عوامل رافعه مسؤوليت كيفري (خواب ، مستي ، صغر، جنون، اجبار و…) موردتوجه قرار گرفته است . بنابراين هزار وچهارصدسال پيش از اينكه مكاتب حقوق جزا و جرم شناسي به اين نتيجه برسند كه مجازات اشخاص منوط به اثبات عنصر معنوي ومادي جرم است ، درآيين اسلام، مسؤوليت كيفري اشخاص منوط به احراز قصد مجرمانه شده است.

يكي ديگر از اصول اساسي حقوق بشر كه در عصر اسلامي بدان توجه مي شده است ، قاعده «لاضرر و لاضرار في الاسلام» است. براساس اين قاعده، هيچ ضرر و زياني در آيين اسلام، بدون جبران خسارت نيست. بنابراين هركس حق دارد در قبال خسارتي كه ديده است به زيان رساننده مراجعه كند واز او حق قانوني و شرعي خويش را مطالبه كند.

در حقوق بشر اسلامي اصل تساوي مجازاتها نيز مراعات مي گردد . با نگاهي به آيات الاحكام جزايي اسلام اين نكته ثابت مي شود كه در هركجاي قرآن براي جرمي مجازات تعيين شده است ، بر زن و مرد، بطور يكسان مجازات اعمال مي شود. براي نمونه آيه شريفه «الزانيه والزاني فاجلد و مائه جلده » برتساوي مجازات شلاق (صدضربه) براي زن ومرد زناكار تأكيد مي كند ويا آيه شريفه «السارقه والسارق فاقطعوا ايديهما» ناظر بر اجراي حد قطع دست براي زن و مرد سارق است واز اين حيث ، تفاوتي در اعمال مجازات به دليل تفاوت جنسيت وجود ندارد. تساوي زن و مرد در ساير حقوق اجتماعي نيز در آيين اسلام مراعات مي گردد. اصل بيستم قانون اساسي نيز دراين باره مي گويد: «همه افراد ملت اعم از زن و مرد، يكسان در حمايت قانون قرار دارند واز همه حقوق انساني، سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي با رعايت موازين اسلام برخوردارند».

همه افراد از حقوق اجتماعي بدون درنظرگرفتن تفاوتهاي نژادي ومذهبي وقومي و جنسي ، در اعلاميه جهاني حقوق بشر نيز تأكيد شده است . ماده (۷) اعلاميه مذكور، مي گويد: «همه در برابر قانون» مساوي هستند وحق دارند بدون تبعيض وبطور مساوي از حمايت قانون برخوردار شوند…»

در حقوق اسلامي حق اقامه دعوي براي مردم در قبال تخلفات مقامات دولتي پيش بيني شده است. وجود ديوان مظالم در دوره هاي مختلف كه به شكايات مردم از كاركنان دولت رسيدگي مي كرد نمونه اي از نهادهاي ضامن حقوق بشر در عصر اسلامي است كه در حال حاضر ، ديوان عدالت اداري را مي توان با اندكي مسامحه جايگزين آن دانست. اين نهاد براساس اصل يكصد وهفتاد وسوم قانون اساسي ، «به منظور رسيدگي به شكايات تظلمات واعتراضات مردم نسبت به مأمورين يا واحدها يا آيين نامه هاي دولتي واحقاق حقوق آنها…» تشكيل شده است كه زيرنظر قوه قضاييه به انجام وظيفه مي پردازد. همچنين «سازمان بازرسي كل كشور» يكي ديگر از نهادهاي ضامن حقوق بشر است كه مستند به اصل يكصد وهفتاد وچهارم قانون اساسي ، برحسن جريان امور واجراي صحيح قوانين در دستگاههاي اداري ، نظارت مي كند.

باتوجه به جميع آنچه گفته شد، مشخص مي گردد كه در ميهن عزيزمان ، اصول حاكم برحقوق بشر، بالقوه موجود است و بسياري از حقوق فطري انسانها، مراعات مي گردد واگر نواقصي به چشم مي آيد، با تلاش مردم عزيز و نمايندگان محترم مجلس ، مرتفع خواهد شد.

منابع :

۱) تاريخ ايران باستان ـ حسن پيرنيا

۲) كوروش ذوالقرنين ـ ابوكلام آزاد

۳) سهم ايران در سياست كشورداري ـ دكتر عسگر حقوقي

۴) قانون و دادگستري در شاهنشاهي ايران باستان ـ اشرف احمدي

۵) زن در حقوق ساساني ـ بارتلمه ـ مترجم دكتر ميرزماني

۶) حقوق بشر در اسلام ـ دكتر مهرپور.

با سلام

آزمون

 آشنایی با قانون اساسی از متن قانون اساسی وجزوه ومطالب مطروحه در کلاس خواهد بود

وآزمون

آشنایی با حقوق سیاسی واجتماعی از مطالب کلاسی وجزوه خواهد بود

موفق وموید باشید

کاظمی